Học xong lớp 12 mà chưa vào đại học, năm đầu ra trường là lúc tốt để học một khoá nghề ngắn hạn vài tháng, đi làm có thu nhập, và tự thử xem mình hợp với loại việc gì, trong khi vẫn giữ cửa thi lại đại học hoặc vào cao đẳng năm sau. Lý do chưa vào có thể là điểm chưa đủ, chưa biết chọn ngành, nhà cần phụ tiền hay đơn giản là em muốn đi làm trước. Lý do nào cũng không phải là thất bại.
Ở tuổi 18, em đã đủ tuổi làm hầu hết các nghề, kể cả nghề cần giấy phép như lái xe. Cái khó là chọn khoá sao cho một năm không trôi qua vô ích. Phần dưới có cách chọn nghề theo mục tiêu của năm, kế hoạch theo quý, gợi ý nghề hợp với người vừa tốt nghiệp, cách nói chuyện với bố mẹ, một ví dụ và các lỗi hay gặp.
Chọn nghề theo mục tiêu của năm, không theo bạn bè
Nếu năm sau định thi lại đại học. Chọn khoá ngắn, học ít buổi trong tuần, nghề làm ca linh hoạt để dành thời gian ôn thi: thu ngân, bán hàng, phục vụ, chụp ảnh sản phẩm, gia sư nếu học tốt môn nào. Đừng chọn khoá sơ cấp dày đặc chiếm hết ngày.
Nếu muốn vào cao đẳng nghề năm sau. Học một khoá ngắn đúng nhóm ngành định học: muốn học cao đẳng điện thì học điện dân dụng cơ bản trước, muốn học du lịch thì học nghiệp vụ buồng phòng, lễ tân. Em vào cao đẳng với tay nghề sẵn và biết chắc ngành mình chọn.
Nếu muốn đi làm luôn, chưa nghĩ đến học tiếp. Chọn khoá sơ cấp ba tháng ở nghề tỉnh đang cần người, đi làm thợ bậc thấp, sau một năm đánh giá lại. Nhiều người sau năm này lại muốn học tiếp, lúc đó có tiền và biết rõ mình muốn gì.
Nếu chưa biết gì cả. Học hai khoá rất ngắn ở hai nghề khác hẳn nhau, mỗi khoá vài tuần, ví dụ một nghề tay chân và một nghề làm với người. Em sẽ biết mình thích loại việc nào hơn rồi mới đầu tư thời gian dài.
Kế hoạch một năm theo quý
Kế hoạch dưới cho em muốn vừa có nghề vừa giữ cửa học tiếp. Điều chỉnh theo mục tiêu của em; quan trọng là có mốc để xem lại, không để năm trôi theo kiểu "tính sau".
| Quý | Nghề | Học tiếp | Mốc xem lại |
|---|---|---|---|
| Tháng 7–9 | Chọn và học khoá ngắn một đến ba tháng | Nghỉ ngơi, tìm hiểu ngành, trường, cao đẳng | Cuối tháng 9: đã học xong hoặc đã chắc theo khoá đến cùng |
| Tháng 10–12 | Đi làm phụ, làm ca, giữ lịch đều | Nếu thi lại: bắt đầu ôn, mỗi tuần vài buổi | Cuối năm: thích nghề không, muốn học sâu không |
| Tháng 1–3 | Làm tiếp hoặc đổi chỗ làm nếu không học được gì | Chốt hướng: thi lại, cao đẳng hay theo nghề | Tháng 3: chọn trường, ngành, xem lịch đăng ký |
| Tháng 4–6 | Giảm giờ làm nếu cần ôn thi | Ôn thi hoặc chuẩn bị hồ sơ cao đẳng | Đăng ký xét tuyển đúng hạn |
Mốc tháng 3 quan trọng nhất. Nhiều em đi làm thấy có tiền rồi trôi qua hạn đăng ký mà không hề quyết định. Nếu em quyết định không học tiếp, đó là lựa chọn đàng hoàng, nhưng nên là quyết định có chủ ý, không phải vì quên.
Nghề ngắn hạn hợp với người vừa tốt nghiệp THPT
Người vừa học xong lớp 12 có lợi thế: đọc hiểu tốt, học thao tác nhanh, quen dùng điện thoại và máy tính. Những nghề tận dụng được lợi thế ấy:
- Nghiệp vụ lễ tân, buồng phòng, phục vụ ở tỉnh có du lịch: khoá vài tuần đến ba tháng, làm theo ca, giao tiếp nhiều.
- Kho vận, quét mã, nhập liệu ở vùng có khu công nghiệp, kho hàng: học nhanh, làm ca, có lối lên quản lý kho.
- Chụp ảnh, quay dựng video sản phẩm cho cửa hàng, người bán qua mạng: học vài tuần, làm tự do được.
- Điện dân dụng, điện lạnh cơ bản: nền tốt nếu năm sau định học cao đẳng kỹ thuật.
- Pha chế, làm bánh: khoá ngắn, việc làm ca ở quán, hợp với em thích làm với khách.
- Cắm hoa, bán hàng hoa: học vài tuần, việc nhiều vào mùa lễ, Tết.
- Lái xe ô tô hạng B: phải học và thi sát hạch ở cơ sở được phép đào tạo; mở thêm đường làm giao hàng, chở khách khi đủ điều kiện.
Nghề nào cũng cần hỏi: tỉnh mình có chỗ làm không, làm ca có để dành thời gian học tiếp không. Với nghề lái xe, giấy phép là bắt buộc; không đi làm khi chưa thi đậu.
Tìm khoá ngắn ở tỉnh mình ngay mùa hè sau thi
Mùa hè sau kỳ thi tốt nghiệp là lúc nhiều trường cao đẳng, trung cấp công lập trong tỉnh tuyển sinh, nhưng phần lớn thông tin em thấy là hệ dài. Muốn tìm khoá ngắn, hỏi thẳng phòng tuyển sinh hoặc phòng đào tạo thường xuyên của trường: "Trường có khoá sơ cấp hoặc khoá ngắn nào mở trong ba tháng tới không?" Nhiều trường mở khoá ngắn theo đặt hàng của doanh nghiệp hoặc theo mùa du lịch.
Trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh thường có phiên giao dịch việc làm vào mùa hè, nơi doanh nghiệp tuyển cả người chưa có kinh nghiệm và tự đào tạo. Đây là chỗ tốt để em vừa nghe doanh nghiệp nói họ cần gì, vừa biết khoá nào đáng học. Đoàn thanh niên ở xã, phường cũng hay có thông tin lớp nghề cho thanh niên.
Nếu tỉnh em có trường cao đẳng mà em định vào năm sau, học khoá ngắn ngay ở trường đó có thêm lợi: em quen trường, quen thầy, biết xưởng thực hành ra sao trước khi đăng ký hệ dài. Hỏi trường xem học viên khoá ngắn có được tư vấn khi xét tuyển hệ chính quy không.
Câu hỏi khi gọi lớp, dành cho người vừa tốt nghiệp
Ngoài các câu chung về giấy, thầy, thiết bị, người vừa học xong lớp 12 nên hỏi thêm những câu hợp với kế hoạch một năm của mình:
- Khoá học mấy buổi một tuần, có lớp chiều hoặc tối không, để em còn đi làm hoặc ôn thi?
- Học xong khoá ngắn này, nếu em vào hệ cao đẳng cùng ngành của trường thì có được công nhận phần đã học không?
- Học viên khoá trước phần đông bao nhiêu tuổi, đi làm ở đâu sau khoá?
- Có giới thiệu chỗ làm ca, làm thời vụ cho học viên không?
- Nếu em đậu đại học giữa chừng, khoá có cho bảo lưu hoặc học bù không?
Câu thứ hai và câu cuối rất hợp với hoàn cảnh của em mà ít người hỏi. Câu trả lời có thể là "không", nhưng hỏi rồi thì em biết trước để không bị bất ngờ khi kế hoạch thay đổi.
Nói chuyện với bố mẹ: mang kế hoạch, đừng mang lời xin
Nhiều bố mẹ lo khi con chưa vào đại học, và lo thì hay nói nặng. Cách dễ nhất để bố mẹ yên tâm là em đưa ra một kế hoạch có mốc, chứ không chỉ nói "con muốn đi học nghề". Viết ra một tờ: học khoá gì, ở đâu, bao lâu, xong làm ở đâu, tháng mấy sẽ quyết định học tiếp hay không.
Nếu bố mẹ muốn em thi lại, đưa ra cách vừa học nghề vừa ôn: khoá ngắn, làm ca, ôn mỗi tuần mấy buổi. Nếu bố mẹ lo em đi làm rồi không học nữa, đưa mốc tháng 3 ra và hứa cùng ngồi xem lại. Nếu nhà cần em phụ tiền, nói rõ em sẽ đóng góp thế nào mà vẫn giữ một phần cho việc học.
Cũng nên mời bố mẹ đi xem lớp cùng. Khi bố mẹ thấy xưởng thực hành, thấy những người trẻ khác đang học nghiêm túc, cái nhìn về học nghề thường thay đổi. Câu "học nghề là con đường khác, không phải con đường thấp hơn" có sức nặng hơn khi bố mẹ tự thấy.
Ví dụ: em Ngân, 18 tuổi, một năm trước khi vào cao đẳng
Ngân học xong lớp 12 ở Khánh Hoà, điểm thi không vào được ngành em định. Em chưa chắc có thích ngành đó nữa không. Thay vì đăng ký vội một ngành khác, em học khoá nghiệp vụ buồng phòng và lễ tân khoảng hai tháng ở trường nghề của tỉnh, rồi xin làm ca ở một khách sạn nhỏ gần biển.
Làm được vài tháng, em thấy mình thích phần đón khách và xử lý tình huống hơn là làm việc một mình. Em bắt đầu học thêm tiếng Anh buổi tối. Đến tháng 3, em quyết định nộp hồ sơ vào cao đẳng ngành quản trị khách sạn, ngành em chưa từng nghĩ đến khi còn học lớp 12.
Năm ấy em vừa có thu nhập, vừa có kinh nghiệm thật để viết vào hồ sơ, và vào cao đẳng với lý do rõ ràng. Nếu em đăng ký đại học vội vàng một ngành bất kỳ, có lẽ em đã bỏ ngang sau một năm.
Lỗi hay gặp trong năm sau lớp 12
Một năm trôi rất nhanh. Những lỗi dưới đây làm năm ấy thành năm lỡ dở thay vì năm có ích:
| Lỗi | Hậu quả | Tránh thế nào |
|---|---|---|
| Nghỉ hẳn vài tháng "cho thoải mái" | Mất nhịp, ngại bắt đầu lại | Nghỉ tối đa vài tuần rồi vào khoá ngay |
| Chọn khoá theo bạn thân | Bạn bỏ là mình bỏ | Chọn theo mục tiêu của chính mình |
| Đi làm toàn thời gian khi định thi lại | Không có sức và thời gian ôn | Làm ca, giảm giờ từ tháng 4 |
| Lên thành phố lớn làm việc không cần nghề | Có tiền nhanh nhưng không học được gì | Chọn việc có học nghề kèm theo |
| Không có mốc quyết định | Lỡ hạn xét tuyển, năm thứ hai lại trôi | Đặt mốc tháng 3, ghi vào lịch |
Năm sau lớp 12 không cần hoàn hảo. Chỉ cần cuối năm em biết thêm một nghề, có một chút tiền, và biết rõ hơn mình muốn gì. Như vậy đã là một năm có ích, dù em chọn học tiếp hay đi làm.
Câu hỏi thường gặp
Trượt đại học có nên học nghề ngắn hạn không?
Có thể, nếu em chọn khoá hợp mục tiêu: khoá ngắn làm ca nếu định thi lại, khoá đúng nhóm ngành nếu định vào cao đẳng, khoá sơ cấp nếu muốn đi làm luôn. Học nghề không đóng cửa học tiếp.
Vừa học nghề vừa ôn thi đại học có kịp không?
Kịp nếu chọn khoá ngắn, học ít buổi trong tuần và làm ca linh hoạt. Từ khoảng tháng 4, nên giảm giờ làm để dành sức cho ôn thi, và giữ ít nhất ba buổi ôn mỗi tuần suốt cả năm.
Học nghề ngắn hạn có được cộng điểm khi xét vào cao đẳng không?
Mỗi trường có cách xét tuyển riêng. Chứng chỉ nghề và kinh nghiệm làm việc thường không cộng điểm trực tiếp, nhưng giúp hồ sơ, phỏng vấn và giúp em học nhanh hơn khi vào trường. Hỏi trường cụ thể.
18 tuổi học lái xe để đi làm có được không?
Đủ 18 tuổi được học và thi giấy phép lái xe một số hạng. Phải học ở cơ sở được phép đào tạo và thi sát hạch đạt mới được lái. Hỏi cơ quan quản lý sát hạch của tỉnh về hạng phù hợp.
Nên học nghề ở quê hay lên thành phố sau lớp 12?
Học ở quê rẻ hơn, gần gia đình, hợp nếu tỉnh có nghề em cần. Lên thành phố hợp khi nghề em chọn chỉ có lớp ở đó, nhưng cần có chỗ ở an toàn và kế hoạch rõ ràng.
Bố mẹ không đồng ý cho học nghề thì làm sao?
Mang một kế hoạch có mốc thời gian và mốc quyết định học tiếp, mời bố mẹ đi xem lớp cùng. Phần lớn bố mẹ lo vì sợ con bỏ học hẳn; thấy kế hoạch rõ thì dễ đồng ý hơn.