Ở làng gốm, làng mộc, làng mây tre đan, làng rèn hay làng dệt, cách học nghề phổ biến nhất vẫn là vào xưởng làm thợ phụ, học theo thợ cả, không qua lớp nào. Muốn được nhận, bạn đến tận làng, hỏi xưởng đang thiếu người, xin làm thử vài ngày; thường phải mất vài tháng làm việc phụ mới được đụng tới công đoạn chính, và một hai năm mới thành thợ đứng việc.
Đây không phải đường nhanh nhất để có giấy tờ, vì phần lớn xưởng không cấp chứng chỉ. Bù lại bạn học trên hàng thật, đơn thật, thấy cả cách lấy nguyên liệu và giao hàng. Bài này chỉ cách tìm xưởng nhận người, buổi đến xin nên nói gì, tháng đầu thường làm những gì và các lỗi khiến người học việc bỏ cuộc sớm.
Học việc ở làng nghề khác học ở lớp thế nào
Ở lớp nghề, bạn học theo chương trình: lý thuyết trước, bài tập sau, cuối khoá thi lấy chứng chỉ. Ở làng nghề, bạn học theo đơn hàng: hôm nay xưởng làm gì bạn phụ việc đó. Không ai giảng bài, bạn nhìn thợ làm, làm theo, làm hỏng thì bị nhắc. Cách học này chậm ở đoạn đầu nhưng nhanh ở đoạn sau, vì mọi thứ bạn học đều là thứ người mua đang cần.
Ở nhiều làng nghề hiện nay, xưởng đã là cơ sở sản xuất có đăng ký, có máy móc, có khi xuất hàng đi xa. Bên cạnh nghề thủ công thuần, có cả công đoạn máy như tiện gỗ, phun sơn, nung lò ga. Người học việc vì vậy học cả tay nghề lẫn cách vận hành máy của xưởng.
Một số làng nghề có lớp do trường nghề hoặc hội nghề tổ chức, học vài tháng, cấp chứng chỉ sơ cấp, thường mở khi địa phương có chương trình hỗ trợ giữ nghề. Nếu bạn cần giấy tờ, hỏi lớp này trước. Nếu bạn cần nghề thật và chịu học chậm, vào xưởng là con đường chính. Hai cách không loại nhau: nhiều người học lớp ngắn để có nền rồi vào xưởng học tiếp.
Tìm xưởng đang nhận người học việc
Xưởng ở làng nghề hiếm khi đăng tuyển trên mạng. Họ tuyển bằng lời, qua người quen, qua tấm bảng dán ở cổng. Bạn phải đến tận làng và hỏi đúng người:
- Đi một vòng làng vào buổi sáng ngày thường, khi xưởng đang làm. Xưởng nào đông việc, sân đầy hàng chờ giao là xưởng có khả năng cần thêm người.
- Hỏi hợp tác xã hoặc hội nghề của làng, nếu có. Họ biết xưởng nào đang thiếu thợ phụ, xưởng nào hay nhận người mới.
- Hỏi cán bộ kinh tế của xã phụ trách làng nghề: xã thường có danh sách cơ sở sản xuất và biết lớp nghề nào sắp mở ở làng.
- Hỏi người bán nguyên liệu như đất, gỗ, mây, sắt thép cho làng. Họ đi giao hàng khắp các xưởng, biết chủ nào dễ tính, xưởng nào giữ được thợ lâu.
- Nhờ người trong làng giới thiệu. Một lời giới thiệu của người quen làm chủ xưởng yên tâm hơn nhiều so với người lạ tự đến.
Ghi lại ba bốn xưởng, mỗi xưởng một dòng: làm sản phẩm gì, quy mô bao nhiêu thợ, chủ xưởng là ai, có nhận người ở trọ không. Xưởng quá nhỏ chỉ có vợ chồng chủ làm thì ít khi dạy được người ngoài; xưởng có vài thợ cả trở lên dễ có người kèm bạn hơn.
Nếu làng có ngày chợ phiên hay hội làng, đó là dịp tốt để đến: chủ xưởng bày hàng, có thời gian nói chuyện, và bạn nhìn được sản phẩm của từng xưởng để chọn nơi làm hàng mình thích học. Đến tay không, chỉ hỏi chuyện và nghe, chưa cần xin việc ngay hôm đó.
Buổi đến xin học việc: nói gì, làm gì
Chủ xưởng ở làng nghề quý người chịu khó, thật thà hơn người nói hay. Buổi đầu tiên quyết định nhiều, nên làm theo thứ tự sau:
- Đến vào lúc xưởng bớt bận, thường là đầu giờ chiều hoặc cuối buổi, không đến đúng lúc đang ra lò hay đang đóng hàng.
- Giới thiệu ngắn: "Cháu tên Khoa, ở xã bên, mười chín tuổi. Cháu muốn học nghề gốm, xin vào làm phụ để học, việc gì cháu cũng làm được."
- Nói thật điều kiện của mình: có ở trọ được không, đi lại bằng gì, định học bao lâu, có cần tiền ăn hằng ngày không. Chủ xưởng sẽ biết có xếp được bạn hay không.
- Xin làm thử vài ngày. Đây là cách quen thuộc ở làng nghề: bạn làm việc phụ, chủ xưởng nhìn cách bạn làm, bạn nhìn cách xưởng làm việc.
- Hỏi rõ ba điều trước khi ở lại lâu: ai kèm bạn, giờ làm thế nào, chuyện ăn ở và tiền công thời gian học việc tính ra sao. Ghi lại, nếu được thì đề nghị viết thành giấy đơn giản có chữ ký hai bên.
Đừng mặc cả tiền công ngay câu đầu, nhưng cũng đừng ngại hỏi trước khi bắt đầu làm lâu dài. Chuyện không nói rõ từ đầu là nguồn của hầu hết mâu thuẫn giữa người học việc và chủ xưởng.
Nghề làng: bao lâu thì lên tay, có giấy gì, ra làm ở đâu
Thời gian lên tay ở làng nghề phụ thuộc rất nhiều vào sự chịu khó và vào việc xưởng có cho bạn đụng công đoạn chính hay không. Bảng dưới là mức thường nghe từ thợ trong nghề, chỉ để tham khảo:
| Nghề | Làm phụ được sau | Đứng một công đoạn sau | Giấy tờ thường có | Ra làm ở đâu |
|---|---|---|---|---|
| Gốm (nhào đất, tạo hình, men, lò) | Vài tuần | Khoảng nửa năm đến một năm | Thường không có, trừ lớp sơ cấp của làng | Xưởng gốm, tự mở lò nhỏ |
| Mộc, chạm khắc | Vài tuần | Khoảng một năm trở lên | Thường không có | Xưởng mộc, xưởng nội thất |
| Mây tre đan | Vài ngày | Vài tháng | Có lớp sơ cấp ở xã | Gia công tại nhà, tổ đan |
| Rèn, gò kim loại | Vài tuần | Khoảng một năm | Thường không có | Lò rèn, xưởng cơ khí nhỏ |
| Dệt, thêu | Vài tuần | Vài tháng | Có lớp sơ cấp ở xã | Hợp tác xã, xưởng dệt |
Nghề nào cũng có khúc đầu "làm mãi việc vặt". Người học việc giỏi là người làm việc vặt cẩn thận và nhìn thợ cả làm công đoạn chính mỗi lúc rảnh tay.
Tháng đầu ở xưởng thường làm những gì
Biết trước để không thất vọng, và để biết khi nào là bình thường, khi nào là bạn đang bị giữ ở việc vặt quá lâu:
- Tuần một, hai: dọn xưởng, khuân nguyên liệu, xếp hàng, phụ thợ những việc đơn giản. Học tên dụng cụ, tên công đoạn, nhớ chỗ để đồ.
- Tuần ba, bốn: làm một công đoạn phụ lặp lại, như mài, đánh nhẵn, nhào đất, chuốt nan. Thợ cả bắt đầu sửa tay cho bạn.
- Tháng thứ hai, ba: làm công đoạn phụ trên hàng thật, sản phẩm của bạn được kiểm trước khi giao.
- Sau đó: tuỳ xưởng và tuỳ bạn, được thử công đoạn chính trên hàng hỏng, hàng thử, rồi trên hàng giao khách.
Nếu qua ba bốn tháng mà bạn vẫn chỉ khuân vác, chưa từng được thử một công đoạn nào, hãy hỏi thẳng chủ xưởng bao giờ được học công đoạn đó. Câu trả lời mơ hồ nhiều lần là dấu hiệu nên tìm xưởng khác.
Về an toàn: xưởng gốm có lò nóng, xưởng mộc có bụi gỗ và máy cắt, xưởng sơn có dung môi. Xin khẩu trang, kính, găng tay ngay từ tuần đầu, và đừng tự chạy máy khi chưa được chỉ.
Ví dụ: Khoa, 19 tuổi, học việc ở một làng gốm ven sông
Khoa (tên giả định) học xong lớp mười hai, thích vẽ và làm đồ bằng tay. Em không muốn học ba năm, muốn có nghề sớm để phụ gia đình. Em đi xe buýt tới một làng gốm cách nhà khoảng bốn mươi cây số, đi một vòng buổi sáng, ghi được bốn xưởng đông việc.
Em hỏi người bán đất ở đầu làng, được chỉ một xưởng có ba thợ cả, hay nhận người trẻ. Chủ xưởng cho làm thử một tuần, ăn trưa ở xưởng, chiều về. Tuần đầu em nhào đất, rửa khuôn, xếp hàng vào lò. Tháng thứ hai em được ngồi bàn xoay cạnh thợ cả, làm những chiếc bát mộc để thử.
Đến tháng thứ năm, em đứng được công đoạn tạo hình cho dòng sản phẩm đơn giản. Em ghi nhật ký nghề, chụp ảnh từng sản phẩm mình làm. Em không có chứng chỉ, nhưng có tập ảnh và lời xác nhận của chủ xưởng, đủ để xin vào xưởng khác nếu sau này muốn đổi.
Khoa cũng hỏi xã và biết năm sau làng có lớp sơ cấp nghề gốm do trường nghề của tỉnh về dạy. Em định học lớp đó vào mùa vắng đơn để có thêm chứng chỉ, trong khi vẫn giữ chỗ ở xưởng. Một đường học theo thợ, một đường học có giấy, hai đường bổ sung cho nhau.
Lỗi khiến người học việc bỏ cuộc sớm
Chọn xưởng theo độ gần nhà mà không xem có ai kèm. Xưởng gần mà chỉ có chủ làm một mình thì không ai rảnh để dạy. Đi xa thêm vài cây số tới xưởng có thợ cả sẵn lòng kèm thường đáng hơn.
Không nói rõ chuyện ăn ở và tiền công từ đầu. Đến tháng thứ hai mới hỏi thì cả hai bên đều khó xử. Hỏi trước, ghi lại, nếu thay đổi thì nói lại cho rõ.
Nóng vội đòi làm công đoạn chính. Ở làng nghề, làm hỏng một mẻ hàng là mất tiền thật của chủ. Chứng minh bạn cẩn thận ở việc phụ thì được giao việc chính nhanh hơn là xin.
Không ghi chép gì. Thợ cả nói một lần, không nhắc lại. Một cuốn sổ nhỏ ghi tỉ lệ pha men, kích thước mộng, cách xử lý nan giúp bạn đỡ hỏi lại và học nhanh hơn hẳn.
Bỏ đi khi gặp mùa vắng đơn. Làng nghề có mùa đông việc, mùa vắng. Mùa vắng là lúc thợ cả rảnh tay dạy nhiều nhất; ai trụ được qua mùa này thường lên tay nhanh vào mùa sau.
Câu hỏi thường gặp
Học việc ở làng nghề có phải đóng tiền không?
Phần lớn xưởng không thu tiền người học việc, đổi lại người học làm phụ việc cho xưởng. Có nơi bao ăn trưa, có nơi trả công dần khi bạn làm được. Nếu một xưởng đòi khoản tiền lớn để nhận học việc, hãy hỏi kỹ và so với các xưởng khác.
Học việc ở làng nghề có được cấp chứng chỉ không?
Thường là không, trừ khi bạn học lớp sơ cấp do trường nghề hoặc hội nghề tổ chức ở làng. Bạn có thể xin chủ xưởng giấy xác nhận thời gian làm việc và lưu ảnh sản phẩm của mình để chứng minh tay nghề.
Người ở xa có ở lại làng nghề để học được không?
Được nếu xưởng có chỗ ở hoặc trong làng có nhà trọ. Hỏi chủ xưởng ngay buổi đầu. Ở lại làng giúp bạn học nhanh hơn vì xưởng hay làm thêm giờ khi có đơn gấp.
Con gái có học được nghề mộc, nghề rèn không?
Có. Nghề nào cũng có công đoạn hợp sức khoẻ khác nhau, ví dụ chạm khắc, hoàn thiện, sơn trong nghề mộc. Hỏi chủ xưởng công đoạn nào bạn có thể bắt đầu và đồ bảo hộ cần có.
Học việc bao lâu thì nên tính chuyện tự làm riêng?
Không có mốc chung. Bạn nên làm được trọn quy trình một sản phẩm, biết nguồn nguyên liệu, biết người mua và tính được giá thành trước khi tự làm. Nhiều người mất vài năm ở xưởng mới đủ những thứ đó.