Học xong lớp 9 mà muốn có nghề sớm, bạn có hai đường: học trung cấp kèm văn hoá (dài vài năm), hoặc học một khoá ngắn hạn vài tháng gần nhà rồi đi làm phụ, song song học văn hoá ở trung tâm giáo dục thường xuyên. Bài này nói về đường thứ hai. Ở tuổi 15, 16, nên chọn nghề nhẹ, an toàn, có người kèm, như sửa xe đạp xe máy cơ bản, may, làm tóc, làm bánh, bán hàng, chụp ảnh, trồng trọt, và tránh nghề nặng hoặc độc hại.
Người chưa đủ 18 tuổi được học nghề và làm việc nhưng có quy định riêng về loại việc và giờ làm, và cần cha mẹ đồng ý. Phần dưới đi qua những quy định đó theo nguyên lý, bảng nghề hợp và nghề nên chờ, cách giữ đường học văn hoá, việc cha mẹ nên làm trước khi cho con ghi danh và một ví dụ.
Khoá ngắn hay trung cấp: chọn theo điều gì
Trung cấp sau lớp 9 cho bằng trung cấp và cơ hội học tiếp, nhưng kéo dài vài năm và thường học ở trường xa nhà. Khoá ngắn hạn vài tháng thì gần nhà hơn, đi làm sớm hơn, nhưng chỉ cho chứng chỉ sơ cấp hoặc giấy chứng nhận. Không có đường nào tốt hơn cho mọi em; điều quan trọng là em và gia đình biết vì sao chọn.
Khoá ngắn hợp với em đã biết mình thích làm gì bằng tay, gia đình cần em có thu nhập sớm, hoặc em muốn thử một nghề trước khi quyết định học dài. Trung cấp hợp với em muốn có bằng để học tiếp lên cao đẳng, hoặc nghề em chọn cần học dài như điện công nghiệp, cơ khí chính xác.
Có một cách kết hợp nhiều gia đình đã làm: năm đầu học khoá ngắn gần nhà và học văn hoá ở trung tâm giáo dục thường xuyên, năm sau nếu em vẫn thích nghề thì vào trung cấp đúng nghề đó. Như vậy em vào trung cấp với tay nghề sẵn có và biết chắc mình muốn gì. Lựa chọn nào cũng là đường đi đàng hoàng, không phải lối thoát của ai.
Người chưa thành niên học nghề, làm việc: những điều cha mẹ cần biết
Theo Bộ luật Lao động 2019, người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi là người chưa thành niên. Các em được học nghề, được làm việc, nhưng không được làm các công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm theo danh mục của nhà nước, và giờ làm việc bị giới hạn hơn người lớn. Ký hợp đồng lao động với người dưới 18 tuổi cần có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ.
Điều này ảnh hưởng thẳng đến việc chọn nghề. Một em 15 tuổi học hàn, học vận hành máy công trình, làm trên giàn giáo cao hay tiếp xúc hoá chất mạnh sẽ khó tìm được nơi nhận làm, vì nơi nhận phải tuân thủ các hạn chế đó. Học những nghề như vậy lúc này thường phải chờ đủ tuổi mới đi làm, và tay nghề nguội trong lúc chờ.
Khi con đi học việc ở tiệm, xưởng, cha mẹ nên đến gặp chủ, hỏi giờ giấc, việc con được giao, ai kèm con, và chỗ làm có an toàn không. Quy định chi tiết thay đổi theo thời gian; khi cần, hỏi cán bộ phụ trách lao động ở xã hoặc trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh.
Nghề ngắn hạn hợp tuổi 15, 16 và nghề nên chờ
Bảng dưới không xếp nghề nào hay hơn nghề nào. Nó chỉ chia theo mức an toàn và khả năng có chỗ nhận các em làm phụ ở tuổi này.
| Nhóm | Ví dụ nghề | Học bao lâu | Vì sao |
|---|---|---|---|
| Hợp, có thể làm phụ sớm | Sửa xe đạp, bảo dưỡng xe máy cơ bản; may, sửa quần áo; làm tóc, gội; làm bánh; bán hàng, thu ngân | Một đến ba tháng | Việc nhẹ, có người kèm, ít hoá chất mạnh |
| Hợp nếu em thích máy tính, máy ảnh | Chụp ảnh sản phẩm, dựng video ngắn, thiết kế đơn giản | Một đến hai tháng | Làm ở nhà được, cần máy nhưng ít nguy hiểm |
| Hợp với em ở nông thôn | Trồng rau, trồng nấm, nhân giống cây, chăn nuôi gia cầm nhỏ | Vài tuần đến ba tháng | Làm cùng gia đình, áp dụng ngay |
| Nên học nhưng chờ đủ tuổi mới làm độc lập | Điện dân dụng, điện lạnh, sửa điện thoại phần cứng | Ba tháng trở lên | Học được, làm phụ có người kiểm, làm một mình khi lớn hơn |
| Nên chờ | Hàn, vận hành máy công trình, xây dựng trên cao, nghề tiếp xúc hoá chất mạnh | Học khi gần đủ 18 | Thuộc nhóm việc hạn chế với người chưa thành niên |
Với nghề làm tóc, làm móng có dùng hoá chất, hỏi lớp xem các em ở tuổi này được học phần nào và có đồ bảo hộ không. Lớp tử tế sẽ để các em bắt đầu từ gội, sấy, cắt trước khi đụng đến thuốc uốn nhuộm.
Giữ đường học văn hoá trong lúc học nghề
Học nghề không có nghĩa là dừng học chữ. Bằng tốt nghiệp THPT hay ít nhất kiến thức nền sẽ cần khi em muốn học lên, thi lấy chứng chỉ, hoặc đi làm ở doanh nghiệp lớn. Mấy cách giữ đường học:
- Học chương trình giáo dục thường xuyên cấp THPT ở trung tâm giáo dục nghề nghiệp, giáo dục thường xuyên của địa phương, thường có lớp buổi tối hoặc theo buổi.
- Chọn lớp nghề học buổi sáng hoặc chiều, để buổi còn lại học văn hoá; đừng để hai lịch chồng lên nhau.
- Giữ lại hồ sơ học bạ, bằng tốt nghiệp THCS cẩn thận; mất giấy tờ là lý do phổ biến khiến các em bỏ dở việc học lên sau này.
- Nếu em học trung cấp sau này, hỏi trường về chương trình văn hoá kèm theo để không phải học lại.
- Mỗi học kỳ, cha mẹ và con ngồi lại xem: em còn muốn học tiếp văn hoá không, nghề có đúng như em nghĩ không.
Các em 15, 16 tuổi thay đổi ý định rất nhanh. Giữ được đường học văn hoá là giữ cho em quyền đổi hướng sau này mà không phải bắt đầu lại từ đầu.
Việc cha mẹ nên làm trước khi cho con ghi danh
Ở tuổi này, quyết định học nghề thường là quyết định của cả nhà. Cha mẹ nên tự đi một vòng trước:
- Hỏi con thật lòng: em thích làm việc gì bằng tay, em ghét việc gì. Đừng chọn nghề theo nghề của người thân mà con không thích.
- Cùng con đi xem hai lớp, đứng xem một buổi thực hành. Nhìn xem các học viên khác bao nhiêu tuổi, thầy có kèm sát không, chỗ học có an toàn không.
- Hỏi lớp về chứng chỉ, thời gian, giờ học, học phí và phần được hỗ trợ; hỏi học viên cũ đang làm ở đâu.
- Nếu con học việc ở tiệm, gặp chủ tiệm, thoả thuận rõ giờ giấc và việc con làm, xin số liên lạc để hỏi thăm.
- Sau tháng đầu, hỏi con một câu: "Con có muốn đi tiếp không?" Nếu con muốn dừng, tìm hiểu vì sao trước khi quyết định.
Đi xem lớp cùng con có thêm một tác dụng: con thấy cha mẹ coi việc học nghề là chuyện nghiêm túc, không phải chuyện "không học được thì đi học nghề". Thái độ ấy ảnh hưởng nhiều đến việc em có theo nghề đến cùng không.
Ví dụ: em Khoa, 15 tuổi, học sửa xe gần nhà
Khoa học xong lớp 9 ở một xã của Vĩnh Long, vùng trước đây thuộc Trà Vinh. Em thích tháo lắp đồ, hay ngồi xem bác hàng xóm sửa xe. Gia đình bàn với em: chưa vào trung cấp ngay, học một khoá sửa chữa xe máy sơ cấp ba tháng ở lớp lưu động của trường nghề mở tại xã, buổi tối học văn hoá ở trung tâm giáo dục thường xuyên.
Bố em đến gặp bác hàng xóm, thoả thuận cho Khoa đến tiệm học việc các buổi chiều khi lớp không học, chỉ làm việc bảo dưỡng, vá xe, rửa phụ tùng, không làm việc nặng. Học xong ba tháng, Khoa đã thay nhớt, thay má phanh, chỉnh xích thành thạo. Em vẫn giữ lịch học văn hoá.
Năm sau, Khoa xin vào trung cấp công nghệ ô tô vì đã chắc mình thích máy móc. Năm học nghề ngắn không làm em chậm lại; nó giúp em chọn đúng. Nếu em không thích, em cũng mới mất ba tháng và vẫn còn đường học văn hoá.
Lỗi hay gặp khi cho con học nghề sau lớp 9
Phần lớn những lỗi dưới đây xuất phát từ ý tốt: muốn con có nghề nhanh, muốn con đi cùng bạn, muốn con đỡ vất vả. Nhận ra sớm để tránh.
| Lỗi | Chuyện thường xảy ra | Làm khác thế nào |
|---|---|---|
| Chọn nghề theo bạn thân của con | Bạn bỏ thì con cũng bỏ | Hỏi riêng con thích gì, cho đi xem lớp một mình |
| Cho con lên thành phố học khi còn quá nhỏ | Ở trọ một mình, dễ bỏ học, dễ bị dụ dỗ | Ưu tiên lớp gần nhà ở tuổi 15, 16 |
| Bỏ hẳn học văn hoá | Vài năm sau muốn học lên phải học lại từ đầu | Học giáo dục thường xuyên song song |
| Để con học việc mà không gặp chủ | Con bị sai vặt hoặc làm việc nặng | Gặp chủ, thoả thuận giờ và việc ngay từ đầu |
| Ép con theo nghề của gia đình | Con làm cho có, không lên tay | Cho con thử một nghề khác trước khi quyết |
Lỗi thứ hai đáng lo nhất. Các em 15 tuổi ở trọ một mình ở thành phố lớn dễ bị kéo vào những lời mời làm việc không rõ ràng. Nếu nghề em chọn chỉ có lớp ở xa, cân nhắc chờ thêm một năm hoặc có người thân ở gần trông nom.
Cũng đừng so con với con nhà hàng xóm học đại học. Mỗi em đi một đường, và một người thợ có tay nghề vững là niềm tự hào của gia đình không kém ai. Lời động viên đúng lúc của cha mẹ giữ các em ở lại với nghề lâu hơn mọi lời hứa về thu nhập.
Câu hỏi thường gặp
Học xong lớp 9 nên học nghề gì?
Nên chọn nghề em thích làm bằng tay, an toàn với tuổi 15, 16 và có chỗ nhận làm phụ gần nhà, như sửa xe cơ bản, may, làm tóc, làm bánh, chụp ảnh, trồng trọt. Nghề nặng hoặc độc hại nên chờ đủ tuổi.
15 tuổi có được đi học nghề và đi làm không?
Được. Người từ đủ 15 tuổi được học nghề và làm việc, nhưng có giới hạn về loại công việc và giờ làm theo Bộ luật Lao động 2019, và cần cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý khi ký hợp đồng.
Học nghề ngắn hạn có làm mất cơ hội học lên không?
Không, nếu em giữ đường học văn hoá song song ở trung tâm giáo dục thường xuyên. Sau này em vẫn có thể vào trung cấp, cao đẳng, thậm chí học lên tiếp khi đủ điều kiện.
Khoá ngắn hạn cho các em 15 tuổi có được hỗ trợ học phí không?
Tuỳ chính sách từng tỉnh và hoàn cảnh gia đình, như hộ nghèo, cận nghèo, vùng khó khăn. Hỏi cán bộ lao động xã hoặc trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh để biết lớp nào đang được hỗ trợ.
Con muốn học nghề mà cha mẹ muốn con học tiếp THPT thì sao?
Có thể làm cả hai: con học một khoá nghề ngắn gần nhà và học THPT theo chương trình giáo dục thường xuyên. Sau một học kỳ, cả nhà cùng xem lại con hợp với hướng nào hơn.
Học việc ở tiệm có cần cha mẹ đi cùng không?
Nên đi cùng lần đầu để gặp chủ tiệm, thoả thuận giờ giấc, việc được giao và người kèm. Sau đó thỉnh thoảng ghé qua hoặc hỏi thăm để biết con có được dạy và có làm việc an toàn không.