Ở vùng trũng, ven sông và ven biển Bắc Trung Bộ, nghề ngắn hạn đáng học nhất là nghề sửa chữa được việc ngay sau mưa lũ (điện dân dụng, xe máy, máy bơm, máy phát), nghề làm được trong nhà khi trời mưa dài (may gia công, đan lát, sửa điện thoại), và các khoá nông nghiệp thích ứng do xã mở. Những nghề này có việc quanh năm, và đông việc nhất đúng lúc mùa vụ ngoài đồng phải dừng.
Mưa lũ không chỉ làm mất mùa, nó còn làm cả làng hỏng điện, ngập xe, chết máy bơm cùng một lúc. Người có nghề sửa chữa trong làng lúc ấy vừa có việc, vừa giúp được bà con. Bài này nói nghề nào nên học, học ở đâu, giấy gì cần có, và những nguyên tắc an toàn không được bỏ qua.
Bão lũ đổi cách chọn nghề thế nào
Với nhiều gia đình ở vùng trũng, thu nhập phụ thuộc vào ruộng vườn và đánh bắt. Mỗi năm vài đợt mưa lũ cuối mùa là vài tuần, có khi cả tháng, không ra đồng, không ra khơi được. Nếu cả nhà chỉ có một nguồn thu từ đất, mùa mưa là mùa lo.
Vì vậy, ở đây chọn nghề ngắn hạn nên theo một nguyên tắc khác vùng khác: chọn nghề mà mùa mưa lũ không làm dừng, hoặc còn đông việc hơn. Thợ điện dân dụng, thợ sửa xe máy, thợ sửa máy bơm sau lũ có việc liên tục. Người may gia công, đan lát, làm hàng thủ công thì vẫn làm được trong nhà. Người sửa điện thoại, máy tính nhỏ ở chợ xã thì việc đều quanh năm.
Một gia đình có một người làm nông, một người có nghề sửa chữa hoặc nghề làm trong nhà, sẽ đỡ hơn nhiều khi lũ về. Đó là lý do nhiều xã vùng trũng ưu tiên mở lớp nghề phi nông nghiệp vào lúc nông nhàn, và hội phụ nữ hay mở lớp may, đan cho chị em.
Khi so các lớp, thêm một tiêu chí mà vùng khác ít để ý: lịch học có trùng mùa lũ không. Lớp khai giảng vào tháng mười, tháng mười một ở vùng trũng thường bị gián đoạn vì đường ngập, học viên không đến được. Lớp học vào giữa năm, xong trước mùa mưa, là lớp vừa học trọn vừa kịp dùng nghề ngay khi lũ về.
Nghề phù hợp với vùng hay mưa lũ
Bảng dưới gom các nghề ngắn hạn có việc quanh năm, đông việc sau lũ hoặc làm được trong nhà.
| Nghề | Việc sau mưa lũ | Thời gian học | Giấy cần có |
|---|---|---|---|
| Điện dân dụng | Kiểm tra, sửa đường điện nhà bị ngập, thay ổ cắm, công tắc | 2 đến 3 tháng | Chứng chỉ sơ cấp, huấn luyện an toàn điện |
| Sửa xe máy | Xử lý xe ngập nước, thay dầu, vệ sinh bộ chế hoà khí, hệ thống điện | 2 đến 3 tháng | Chứng chỉ sơ cấp |
| Sửa máy bơm, máy phát điện nhỏ | Sửa máy bơm tưới tiêu, máy phát gia đình | 1 đến 2 tháng | Chứng chỉ sơ cấp hoặc giấy chứng nhận |
| Sửa điện thoại, thiết bị điện tử nhỏ | Sửa máy vào nước, thay pin, sạc | 1 đến 3 tháng | Chứng chỉ đào tạo thường xuyên hoặc sơ cấp |
| May gia công, đan lát | Làm tại nhà, không phụ thuộc thời tiết | vài tuần đến 2 tháng | Giấy chứng nhận hoặc chứng chỉ sơ cấp |
| Nề, gia cố nhà cửa | Sửa tường, nền, mái sau bão | vài tuần đến 3 tháng | Chứng chỉ sơ cấp, huấn luyện an toàn làm việc trên cao |
Điện dân dụng là nghề có nhiều việc nhất sau lũ nhưng cũng nguy hiểm nhất. Chỉ học ở nơi có dạy kỹ an toàn điện và có huấn luyện an toàn theo quy định.
Ba nghề sửa chữa sau lũ và nguyên tắc an toàn
Điện dân dụng: không đóng điện khi nhà còn ẩm. Nhà bị ngập phải để khô, kiểm tra từng nhánh, thay ổ cắm, dây hỏng trước khi đóng điện lại. Thợ điện học khoá ngắn cần được dạy đo điện trở cách điện, kiểm tra thiết bị chống giật, và biết khi nào phải báo đơn vị quản lý điện của địa phương. Không bao giờ làm việc trên đường dây khi chưa ngắt điện.
Xe máy ngập nước: không nổ máy ngay. Xe bị ngập nếu đề nổ ngay dễ hỏng động cơ. Thợ sửa xe cần biết quy trình xả nước, thay dầu, vệ sinh bộ phận nạp khí, sấy khô hệ thống điện. Sau mỗi đợt lũ, tiệm sửa xe trong vùng đông khách cả tuần, người có tay nghề được gọi liên tục.
Máy bơm, máy phát: chú ý khí thải và điện giật. Máy phát điện phải đặt ở chỗ thoáng, xa cửa sổ, không chạy trong nhà kín. Máy bơm phải nối đất. Khoá học tốt dạy cả cách hướng dẫn bà con dùng máy an toàn, không chỉ cách sửa.
Một điều chung cho cả ba nghề. Không nhận sửa khi nước còn đang lên, đường còn ngập sâu. Sự an toàn của chính bạn quan trọng hơn mọi đơn việc.
Nghề làm trong nhà khi trời mưa dài
Mùa mưa ở vùng này có khi kéo dài nhiều tuần liền, không ra đồng được nhưng ở nhà thì vẫn làm được. Các nghề làm tại nhà hợp nhất là may gia công nhận hàng từ xưởng, đan lát mây tre, cói, bèo tây, làm hàng thủ công, làm hương liệu từ nông sản sẵn có. Hội phụ nữ nhiều xã mở lớp những nghề này vào cuối năm, kèm liên kết với cơ sở thu mua.
Khi chọn nghề làm tại nhà, điều quan trọng nhất không phải là học, mà là đầu ra. Hỏi lớp có liên kết với cơ sở nào nhận hàng không, nhận theo mẫu nào, trả công theo sản phẩm hay theo ngày, có giao nguyên liệu tận nhà không. Nhiều chị em học xong đan lát rất khéo nhưng không bán được vì không có nơi nhận hàng.
Một lựa chọn khác cho người trẻ là sửa điện thoại, thiết bị điện tử nhỏ. Nghề này làm được ngay trong một góc nhà hoặc một quầy nhỏ ở chợ xã, việc đều quanh năm, và sau lũ thì nhiều máy vào nước cần sửa. Khoá ngắn từ một đến ba tháng, nên chọn lớp có nhiều giờ thực hành trên máy thật, và học thêm cách xử lý máy bị vào nước, loại việc rất hay gặp ở vùng này.
Nông nghiệp thích ứng: lớp của xã đáng học
Ngoài nghề phi nông nghiệp, các khoá ngắn về nông nghiệp thích ứng với mưa lũ cũng rất đáng học, và thường do UBND xã cùng hội nông dân, khuyến nông mở miễn phí hoặc có hỗ trợ. Nội dung hay gặp gồm: chọn giống lúa, giống rau ngắn ngày để thu hoạch trước mùa lũ, bố trí lịch thời vụ né lũ, làm chuồng trại kê cao, chuẩn bị chỗ di dời vật nuôi khi nước lên.
Ở vùng ven biển, có lớp về nuôi trồng thuỷ sản an toàn trước bão: gia cố bờ ao, lồng bè, thu hoạch sớm khi có tin bão, xử lý nước sau bão để tránh dịch bệnh. Ở vùng ven sông, có lớp về trồng cây ăn quả trên đất cao, làm vườn có rãnh thoát nước.
Những lớp này thường ngắn, vài buổi đến vài tuần, giấy được cấp là giấy chứng nhận hoàn thành. Giá trị của chúng không ở tờ giấy mà ở kinh nghiệm cụ thể của người dạy, thường là cán bộ khuyến nông đã làm nhiều năm ở chính vùng đó. Hỏi cán bộ xã về lịch mở lớp, thường rơi vào trước mùa mưa. Đi học cùng hàng xóm, cùng xóm áp dụng một cách làm, thì đến mùa lũ mọi người còn hỗ trợ nhau di dời vật nuôi, thu hoạch chạy lũ nhanh hơn.
Lộ trình mẫu: vợ chồng chị Thu ở một xã vùng trũng
Chị Thu (tên giả định), 33 tuổi, và chồng làm ruộng ở một xã ven sông, năm nào cũng mất một vụ vì lũ. Hai vợ chồng chia nhau học nghề:
- Tháng 6: hỏi UBND xã và hội phụ nữ về lớp nghề năm nay; xã có lớp điện dân dụng và lớp đan lát.
- Tháng 7 đến tháng 9: chồng chị học lớp điện dân dụng, có huấn luyện an toàn điện. Chị Thu học lớp đan lát, lớp có liên kết với cơ sở thu mua trong vùng.
- Tháng 9: hai vợ chồng học thêm lớp ngắn của khuyến nông về lịch thời vụ né lũ, chuồng trại kê cao.
- Tháng 10 đến tháng 12, mùa lũ: chồng chị nhận sửa điện cho bà con trong xóm sau mỗi đợt nước rút; chị Thu đan hàng tại nhà, giao cho cơ sở thu mua.
- Năm sau: gia đình có ba nguồn thu: ruộng, điện, đan lát; mùa lũ không còn là mùa ngồi chờ.
Điều hay ở lộ trình này là hai vợ chồng không bỏ ruộng, chỉ thêm nghề phụ học được ngay tại xã. Gia đình bạn cũng có thể làm tương tự: một người giữ nghề chính, một người học nghề cho mùa mưa.
Câu hỏi nên hỏi và lỗi hay gặp
Những câu dưới đây giúp bạn chọn đúng lớp ở vùng hay mưa lũ:
- Lớp điện có dạy an toàn điện và có huấn luyện an toàn theo quy định không? Lỗi hay gặp: học điện vội, ra làm thiếu an toàn.
- Nghề làm tại nhà có nơi nhận hàng không? Lỗi hay gặp: học xong không bán được.
- Lớp học vào mùa nào? Lỗi hay gặp: lớp trùng mùa lũ, không đi học được.
- Có thực hành trên xe, máy, đường điện thật không? Lỗi hay gặp: chỉ học trên mô hình.
- Sau khoá có ai hỗ trợ khi gặp ca khó không? Lỗi hay gặp: mới vào nghề gặp ca khó không biết hỏi ai.
Lỗi nguy hiểm nhất vẫn là làm điện khi chưa ngắt nguồn hoặc khi nhà còn ẩm. Nếu bạn chọn nghề điện, hãy coi an toàn là phần đầu tiên của nghề, không phải phần phụ. Với nghề sửa xe, sửa máy, lỗi hay gặp là nhận quá nhiều việc trong mấy ngày sau lũ rồi làm ẩu; hẹn khách rõ ngày trả, làm kỹ từng chiếc, uy tín ấy sẽ giữ khách cho bạn cả năm.
Câu hỏi thường gặp
Vùng hay bão lũ nên học nghề gì?
Nên học nghề có việc quanh năm và đông việc sau lũ như điện dân dụng, sửa xe máy, sửa máy bơm, máy phát; hoặc nghề làm được trong nhà như may gia công, đan lát, sửa điện thoại. Kết hợp với các lớp nông nghiệp thích ứng do xã mở.
Sửa điện sau lũ cần lưu ý an toàn gì?
Không đóng điện khi nhà còn ẩm, kiểm tra từng nhánh, thay dây và thiết bị hỏng trước khi đóng điện lại, không làm việc khi chưa ngắt nguồn. Thợ điện nên có chứng chỉ nghề và giấy huấn luyện an toàn điện theo quy định.
Xe máy bị ngập nước có nên nổ máy ngay không?
Không nên. Nổ máy ngay dễ làm hỏng động cơ. Cần xả nước, thay dầu, vệ sinh bộ phận nạp khí, sấy khô hệ thống điện rồi mới khởi động. Người học sửa xe máy được dạy quy trình này trong các khoá sơ cấp.
Học nghề làm tại nhà thì làm sao có đầu ra?
Chọn lớp có liên kết với cơ sở thu mua, hỏi rõ mẫu hàng, cách trả công, có giao nguyên liệu tận nhà không. Hội phụ nữ nhiều xã mở lớp may, đan lát kèm liên kết đầu ra, nên hỏi ở đó trước.
Lớp nông nghiệp thích ứng mưa lũ học ở đâu?
Các lớp này thường do UBND xã cùng hội nông dân và khuyến nông mở, ngắn từ vài buổi đến vài tuần, hay rơi vào trước mùa mưa. Hỏi cán bộ xã hoặc khuyến nông viên để biết lịch và cách đăng ký.
Mùa lũ có nên nhận việc sửa chữa ngay không?
Chỉ nhận việc khi nước đã rút, đường đi an toàn và nguồn điện đã được ngắt hoặc kiểm tra. Không nhận sửa khi nước còn lên hay đường còn ngập sâu. An toàn của chính bạn quan trọng hơn mọi đơn việc.