Ở Quảng Ngãi hiện nay, tức tỉnh đã gồm cả Kon Tum cũ, nghề ngắn hạn chia ba vùng rõ rệt: vùng ven biển phía bắc cần thợ cho khu kinh tế có lọc dầu, luyện thép và cơ khí; dải ven biển và đảo Lý Sơn sống bằng nghề biển và du lịch; còn vùng cao nguyên phía tây cần người cho cà phê, cao su, dược liệu và du lịch sinh thái. Học gì trước hết phụ thuộc bạn ở vùng nào và có đi xa được không.
Nơi hỏi lớp thì giống mọi tỉnh: trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh, các trường cao đẳng, trung cấp công lập (ở cả vùng thành phố Quảng Ngãi cũ lẫn vùng Kon Tum cũ), và UBND xã, nơi nắm lớp nghề cho lao động nông thôn. Phần dưới đi từng vùng, nói rõ nghề nào cần giấy phép riêng và những chỗ người học hay vấp.
Vì sao Quảng Ngãi mới phải chia ba vùng mà tính
Từ bờ biển lên tới vùng biên giới phía tây của Kon Tum cũ là một quãng đường dài qua đèo núi, mất nhiều giờ xe. Một thanh niên ở vùng cao nguyên khó lòng xuống học lớp vận hành máy ở khu kinh tế ven biển hằng ngày, và người ở đảo Lý Sơn muốn học thì phải tính chuyện tàu, chuyện ở trọ trên đất liền. Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải "nghề nào hot" mà là "gần mình có lớp gì, và nếu phải đi xa thì ở đâu, ai lo chỗ ở".
Ba vùng cũng khác nhau ở kiểu người tuyển. Vùng công nghiệp ven biển do doanh nghiệp lớn tuyển, họ đặt yêu cầu về giấy tờ, an toàn lao động và thường tự đào tạo thêm. Vùng biển do chủ tàu, chủ lồng bè, nhà hàng tuyển, coi trọng sức khoẻ và tay nghề hơn bằng cấp. Vùng cao nguyên thì phần đông là làm cho vườn nhà, cho hợp tác xã, hoặc đi làm thuê theo mùa vụ cà phê, nên lớp ngắn ở đây chủ yếu giúp làm tốt hơn trên chính mảnh vườn của mình.
Người từ vùng cao xuống vùng ven biển học nghề công nghiệp cũng không hiếm. Nếu bạn tính vậy, hãy hỏi trường có ký túc xá không, có hỗ trợ tiền ăn ở theo chính sách cho người dân tộc thiểu số, người ở vùng đặc biệt khó khăn không, trước khi quyết định.
Bảng nghề theo vùng: thời gian học, giấy được cấp, nơi làm
Bảng gom các nghề có lớp ngắn ở mỗi vùng. Thời gian là mức thường gặp, giấy tờ là loại hay được cấp, mỗi cơ sở có thể xếp khác.
| Vùng | Nghề | Thời gian học | Giấy được cấp | Nơi làm |
|---|---|---|---|---|
| Ven biển phía bắc | Vận hành máy, điện công nghiệp | 3 đến 6 tháng | Chứng chỉ sơ cấp, thêm thẻ an toàn theo vị trí | Nhà máy trong khu kinh tế, xưởng cơ khí phụ trợ |
| Ven biển phía bắc | Hàn, gia công kết cấu thép | 3 đến 6 tháng | Chứng chỉ sơ cấp; vị trí đòi hỏi cao phải thi chứng nhận thợ hàn riêng | Xưởng kết cấu, sửa chữa tàu, bảo dưỡng nhà máy |
| Ven biển và đảo | Thuyền trưởng, máy trưởng tàu cá | Khoá bồi dưỡng rồi sát hạch | Chứng chỉ thuyền trưởng, máy trưởng tàu cá theo hạng | Tàu cá xa bờ, tàu dịch vụ hậu cần |
| Ven biển và đảo | Phục vụ, buồng phòng, homestay | 1 đến 3 tháng | Chứng chỉ đào tạo hoặc sơ cấp | Nhà nghỉ, homestay trên đảo và ven biển |
| Cao nguyên phía tây | Chăm sóc, tái canh cà phê, cao su | Lớp ngắn vài tuần theo mùa | Giấy chứng nhận hoàn thành khoá học | Vườn nhà, hợp tác xã, nông trường |
| Cao nguyên phía tây | Trồng và sơ chế dược liệu | Vài tuần đến 3 tháng | Giấy chứng nhận hoặc chứng chỉ sơ cấp | Vùng trồng dược liệu dưới tán rừng, hợp tác xã |
| Cao nguyên phía tây | Du lịch cộng đồng, homestay | Vài tuần, có lớp lưu động tại làng | Giấy chứng nhận hoàn thành khoá học | Làng du lịch cộng đồng, khu sinh thái vùng Măng Đen |
Những dòng có ghi "thi chứng nhận riêng" hay "sát hạch" nghĩa là khoá học chỉ là bước chuẩn bị, chưa phải giấy hành nghề. Bạn cần hỏi rõ ai tổ chức kỳ thi, lệ phí thi tính riêng hay gộp, và trượt thì thi lại thế nào.
Vùng biển và đảo Lý Sơn: học nghề gì để ở lại quê
Nghề trên tàu cá cần giấy riêng. Muốn làm thuyền trưởng hay máy trưởng tàu cá từ một cỡ tàu nhất định trở lên, bạn phải có chứng chỉ theo Luật Thuỷ sản 2017, do cơ quan quản lý thuỷ sản của tỉnh tổ chức đào tạo, sát hạch và cấp. Thuyền viên thường thì nên có thêm lớp an toàn, sơ cứu, phòng chống cháy trên tàu.
Sửa máy tàu là nghề luôn thiếu người giỏi. Cảng cá nào cũng có xưởng sửa máy thuỷ, sửa máy lạnh hầm cá. Cách học phổ biến là theo thợ ở xưởng vài tháng, rồi đi học lớp sơ cấp cơ khí động lực để có giấy và hiểu bài bản.
Đảo Lý Sơn sống bằng tỏi, biển và khách du lịch. Người trẻ trên đảo hay học phục vụ, buồng phòng, nấu ăn cho homestay, lái xe điện chở khách, hoặc thuyết minh tại các điểm tham quan. Lớp ngắn thường được mở ngay trên đảo theo đợt, nên đăng ký với UBND đặc khu để được báo.
Nuôi biển và chế biến hải sản. Ven biển có lớp nuôi lồng bè, chế biến khô, làm nước mắm theo nhóm hộ do hội nông dân, hội phụ nữ mở. Nếu muốn bán hàng chế biến ra ngoài, hỏi thêm lớp về an toàn thực phẩm vì cơ sở sản xuất cần giấy chứng nhận riêng.
Vùng Kon Tum cũ: lớp lưu động và nghề trên cao nguyên
Ở vùng cao nguyên phía tây, phần lớn lớp nghề ngắn đến tận thôn làng thay vì bắt người học xuống phố. Những điều nên biết khi tìm lớp ở đây:
- Lớp do xã phối hợp với trường nghề hoặc trung tâm của tỉnh mở, thường học ngay tại nhà rông, hội trường thôn hoặc vườn của một hộ làm mẫu. Giờ học hay xếp sau buổi rẫy hoặc vào mùa nông nhàn.
- Nghề phổ biến: chăm sóc và tái canh cà phê, cạo mủ cao su đúng kỹ thuật, trồng dược liệu dưới tán rừng, chăn nuôi bò, heo, sửa máy nông nghiệp nhỏ, dệt thổ cẩm, đan lát.
- Vùng có khí hậu mát quanh Măng Đen phát triển du lịch sinh thái, nên có lớp làm homestay, phục vụ, nấu món địa phương, hướng dẫn khách đi bộ trong rừng.
- Nhiều lớp có giảng viên là người cùng dân tộc hoặc có người phiên dịch. Bạn cứ hỏi nếu muốn học bằng tiếng mẹ đẻ; đó là quyền chính đáng, không có gì phải ngại.
- Văn hoá cồng chiêng, nhà rông, dệt thổ cẩm của đồng bào Xơ Đăng, Ba Na, Giẻ Triêng và các dân tộc khác là thứ khách du lịch tìm đến. Lớp làm du lịch cộng đồng tốt sẽ dạy cách đón khách mà vẫn giữ nếp làng, không biến nghề truyền thống thành trò diễn.
Muốn vào lớp lưu động, cách chắc nhất là báo tên với trưởng thôn và cán bộ văn hoá – xã hội của xã. Lớp chỉ mở khi đủ người, nên rủ thêm vài người cùng nghề đăng ký cũng giúp lớp sớm thành.
Lộ trình mẫu: anh Hùng 24 tuổi từ đảo vào học vận hành máy
Anh Hùng (tên giả định) đi biển với cha từ năm 17 tuổi, sau một mùa biển kém muốn thử làm ở nhà máy trên đất liền. Lộ trình anh đi trong khoảng năm tháng:
- Tháng đầu: lên đất liền dự phiên giao dịch việc làm của trung tâm dịch vụ việc làm tỉnh, nghe doanh nghiệp trong khu kinh tế nói họ cần vị trí gì, đòi giấy gì.
- Cuối tháng đầu: chọn lớp sơ cấp vận hành máy ở một trường công lập, vì trường có ký túc xá và có buổi tham quan nhà máy. Hỏi trước về hỗ trợ cho người ở đặc khu.
- Tháng thứ hai đến thứ tư: học điện cơ bản, đọc bản vẽ đơn giản, vận hành và bảo dưỡng máy, an toàn lao động. Cuối tuần về đảo phụ cha sửa máy tàu, giữ nghề cũ không bỏ.
- Tháng thứ năm: nhận chứng chỉ sơ cấp, nộp hồ sơ vào hai nhà máy và một xưởng bảo dưỡng. Xưởng bảo dưỡng nhận anh làm thử, sau đó anh được cử đi huấn luyện an toàn theo vị trí.
Điểm đáng chú ý: kinh nghiệm sửa máy tàu của anh Hùng là thứ người phỏng vấn hỏi nhiều nhất. Người từ nghề biển sang nghề máy đừng giấu nghề cũ, hãy kể cụ thể từng loại máy đã từng tháo lắp.
Lịch lớp trong năm: mỗi vùng một nhịp
Ba vùng của Quảng Ngãi mới không chung một lịch. Ở vùng công nghiệp ven biển, doanh nghiệp tuyển đông nhất sau Tết và trước các đợt bảo dưỡng lớn của nhà máy, khi cần thêm thợ phụ, thợ giàn giáo, thợ vệ sinh công nghiệp. Lớp sơ cấp ở các trường thường khai giảng nhiều đợt, đông nhất vào quý một và sau kỳ thi tốt nghiệp phổ thông, khi học sinh vừa ra trường đi đăng ký.
Ở vùng biển, mùa biển êm từ khoảng tháng 3 đến tháng 8 là lúc tàu ra khơi nhiều, ít ai ngồi lớp. Mùa gió mùa đông bắc và mưa bão cuối năm mới là lúc ngư dân rảnh để học an toàn, sửa máy, hay thi chứng chỉ thuyền trưởng, máy trưởng. Nếu bạn là thuyền viên, hãy hỏi lịch sát hạch từ giữa năm để xếp chuyến biển cho khớp.
Ở cao nguyên, mùa hái cà phê kéo dài từ khoảng tháng 10 đến đầu năm sau. Lớp lưu động hợp lý nhất là sau Tết đến trước mùa mưa, khi việc rẫy nhẹ hơn. Lớp du lịch cộng đồng lại nên học trước mùa khách lên vùng khí hậu mát, thường là các dịp nghỉ lễ và mùa hè. Hỏi lớp theo lịch ấy, bạn ít phải chọn giữa đi học và kiếm sống.
Câu nên hỏi trước khi đăng ký và chỗ hay vấp
"Khoá này cấp chứng chỉ sơ cấp hay chỉ là giấy chứng nhận?" Doanh nghiệp trong khu kinh tế thường xem chứng chỉ sơ cấp. Lớp lưu động ở làng thì giấy chứng nhận là đủ cho mục đích làm vườn nhà.
"Học xong có cần thi thêm gì để được làm không?" Nghề tàu cá, nghề hàn ở vị trí đòi hỏi cao, nghề điện đều có lớp thi riêng. Biết trước để tính thêm thời gian.
"Người ở đảo, ở vùng cao học có được hỗ trợ ăn ở, đi lại không?" Chính sách mỗi năm mỗi khác, hỏi trường và hỏi cả xã. Đừng mặc định là có hay không.
Chỗ hay vấp: bỏ học giữa chừng vì mùa vụ. Người vùng cao hay bỏ lớp khi đến mùa hái cà phê. Chọn lớp khai giảng sau mùa thu hoạch để học trọn.
Chỗ hay vấp: học nghề công nghiệp mà không lường sức khoẻ. Nhà máy có yêu cầu khám sức khoẻ, có ca đêm, có chỗ làm nóng và ồn. Hỏi doanh nghiệp điều kiện làm việc thật trước khi bỏ ba tháng đi học.
Câu hỏi thường gặp
Người ở Kon Tum cũ đăng ký học nghề ở đâu sau sáp nhập?
Vẫn đăng ký ở UBND xã nơi bạn ở và ở trường nghề, trung tâm gần nhất trên cao nguyên. Sáp nhập không làm mất lớp ở vùng Kon Tum cũ; chỉ có đầu mối quản lý cấp tỉnh nay là tỉnh Quảng Ngãi.
Học nghề ngắn hạn có vào làm được nhà máy trong khu kinh tế không?
Có thể, nhất là vị trí vận hành, bảo dưỡng phụ trợ. Nhưng nhiều nhà máy còn đòi khám sức khoẻ, huấn luyện an toàn theo vị trí và thời gian thử việc, nên đừng coi chứng chỉ sơ cấp là tấm vé chắc chắn.
Muốn làm thuyền trưởng tàu cá thì học bao lâu?
Thời gian phụ thuộc hạng chứng chỉ và kinh nghiệm đi biển của bạn. Hãy hỏi cơ quan quản lý thuỷ sản của tỉnh về điều kiện dự học, lịch mở lớp và sát hạch trong năm.
Ở đảo Lý Sơn có lớp nghề không hay phải vào đất liền?
Có những lớp mở ngay trên đảo theo đợt, nhất là nghề phục vụ du lịch, chế biến nông sản, an toàn trên biển. Nghề công nghiệp thì phần lớn phải vào đất liền học, nên tính trước chỗ ở.
Đồng bào dân tộc thiểu số học nghề có được ưu tiên gì?
Thường có chính sách hỗ trợ chi phí học, tiền ăn, đi lại tuỳ từng năm và từng chương trình. Bạn hỏi cán bộ xã và trường nghề về những khoản cụ thể trước khi đăng ký để không bỏ sót quyền lợi.
Nên học nghề vào mùa nào ở vùng cao nguyên?
Nên chọn lớp mở sau mùa thu hoạch cà phê, khi việc rẫy đã vãn. Lớp mở giữa mùa hái thường vắng người học, giảng viên khó dạy trọn chương trình.