Ở miền núi Thanh Hoá và miền tây Nghệ An, cách học nghề ngắn hạn phổ biến nhất là lớp lưu động: giáo viên của trường nghề về tận xã, mở lớp ở nhà văn hoá thôn bản, dạy những nghề làm được ngay tại chỗ như chăn nuôi, trồng cây dưới tán rừng, nuôi cá lòng hồ, dệt thổ cẩm, đón khách du lịch cộng đồng, sửa xe máy. Lớp thường kéo dài vài tuần đến ba tháng, lịch xếp theo mùa vụ.
Người đăng ký đầu tiên ở trưởng thôn, bản hoặc cán bộ văn hoá xã hội của UBND xã. Đồng bào dân tộc thiểu số và người thuộc hộ nghèo thường được hỗ trợ học nghề theo chính sách. Bài này giải thích lớp lưu động chạy thế nào, nghề nào hợp với vùng núi hai tỉnh, cách đăng ký và những điều nên hỏi để khoá học thật sự dùng được.
Lớp lưu động: lớp nghề đến tận bản
Vùng núi hai tỉnh rộng, đường xa, nhiều bản cách trung tâm xã cả buổi đi bộ hay chạy xe. Bắt người dân xuống thành phố học ba tháng là việc khó: ai lo nương rẫy, ai trông con, tiền ăn ở lấy đâu ra. Vì vậy lớp lưu động ra đời: trường nghề cử giáo viên mang dụng cụ lên, ở lại xã, dạy theo đợt. Học viên học ngay ở nhà văn hoá thôn, thực hành trên chuồng trại, nương, lòng hồ của chính bà con.
Lớp lưu động có lợi thế là học xong làm luôn trên đất nhà mình, giáo viên thấy tận mắt điều kiện thật để chỉ cách làm phù hợp. Nhiều lớp có người phiên dịch tiếng dân tộc, hoặc giáo viên là người địa phương, giúp bà con lớn tuổi theo được. Lịch học thường tránh mùa gieo trồng, thu hoạch.
Hạn chế là nghề dạy được ở lớp lưu động chủ yếu là nghề không cần xưởng lớn. Ai muốn học hàn, điện công nghiệp, cơ khí thì vẫn phải xuống trường ở vùng xuôi. Trong trường hợp đó, hỏi kỹ về chỗ ở nội trú, hỗ trợ tiền ăn, đi lại cho học viên là đồng bào dân tộc thiểu số, và có bạn cùng bản đi học chung không để đỡ bỡ ngỡ.
Nghề ngắn hạn hợp với vùng núi hai tỉnh
Bảng dưới là các nghề lớp lưu động hay mở, cộng vài nghề phải xuống xuôi học. Thời gian chỉ là khoảng tham khảo.
| Nghề | Học ở đâu | Thời gian | Giấy được cấp | Làm ở đâu sau khoá |
|---|---|---|---|---|
| Chăn nuôi trâu bò, lợn, gà an toàn dịch bệnh | Lớp lưu động tại xã | vài tuần đến 2 tháng | Chứng chỉ sơ cấp hoặc giấy chứng nhận | Chuồng trại gia đình, tổ hợp tác |
| Trồng dược liệu, cây ăn quả dưới tán rừng | Lớp lưu động tại xã | 1 đến 3 tháng | Chứng chỉ sơ cấp hoặc giấy chứng nhận | Đất rừng, vườn đồi của gia đình |
| Nuôi cá lồng lòng hồ | Lớp ở xã ven hồ | vài tuần | Giấy chứng nhận hoàn thành | Lồng nuôi trên lòng hồ |
| Dệt thổ cẩm, may trang phục dân tộc | Lớp truyền nghề tại bản | 2 đến 3 tháng | Giấy chứng nhận | Hợp tác xã, bán cho khách du lịch |
| Đón khách homestay, nấu món địa phương | Lớp tại xã có du lịch cộng đồng | vài tuần | Chứng chỉ đào tạo thường xuyên | Nhà sàn của gia đình |
| Sửa xe máy, máy nông nghiệp | Lớp lưu động hoặc trường nghề | 2 đến 3 tháng | Chứng chỉ sơ cấp | Tiệm sửa ở trung tâm xã |
| Hàn, điện công nghiệp | Trường nghề vùng xuôi | 3 đến 6 tháng | Chứng chỉ sơ cấp | Khu công nghiệp, nhà thầu |
Với nghề nuôi trồng, nên hỏi lớp có theo dõi sau khoá không: một số nơi giáo viên hoặc khuyến nông viên quay lại xem đàn vật nuôi, vườn cây sau vài tháng, giúp bà con sửa chỗ sai.
Nghề dưới tán rừng và trên lòng hồ: học gì cho đúng
Trồng cây dưới tán rừng. Nhiều xã có rừng được giao khoán, trồng thêm cây dược liệu, cây ưa bóng dưới tán vừa giữ rừng vừa có thêm nguồn thu. Khoá học cần dạy chọn giống phù hợp độ cao, làm đất không phá rừng, thu hái và sơ chế đúng cách để giữ chất lượng. Hỏi luôn đầu ra: ai thu mua, có hợp đồng liên kết không.
Nuôi cá lồng lòng hồ thuỷ điện. Các lòng hồ lớn trong vùng có nhiều hộ nuôi cá lồng. Khoá ngắn dạy làm lồng, chọn giống, cho ăn, phòng bệnh, xử lý khi nước hồ lên xuống theo mùa. Điều cần hỏi thêm: xã có quy hoạch vùng nuôi không, đặt lồng ở đâu thì được phép.
Chăn nuôi gia súc an toàn. Trâu bò, lợn đen, gà đồi là vật nuôi quen thuộc. Khoá học giúp làm chuồng hợp vệ sinh, tiêm phòng đúng lịch, trồng cỏ, ủ thức ăn cho mùa rét. Mùa đông giá rét ở vùng cao từng làm chết gia súc, nên phần chống rét là phần đáng học nhất.
Sơ chế nông sản rừng. Măng, mật ong, nấm, chè, các loại hạt có thể bán được giá hơn nếu sơ chế, phơi sấy, đóng gói sạch sẽ. Ai làm chế biến cần hỏi thêm về giấy xác nhận kiến thức an toàn thực phẩm.
Du lịch cộng đồng: những gì cần học để đón khách
Một số bản ở miền núi hai tỉnh đã đón khách du lịch: khách ngủ nhà sàn, ăn cơm cùng gia đình, xem dệt vải, đi bộ trong rừng, tắm suối. Du lịch cộng đồng giúp bà con có thêm thu nhập mà không phải rời bản, nhưng đón khách là một nghề, cần học.
Khoá ngắn về homestay thường gồm: sắp xếp chỗ ngủ sạch sẽ, nhà vệ sinh, an toàn điện nước, nấu món địa phương hợp vệ sinh, chào đón và giới thiệu văn hoá của dân tộc mình, nhận đặt phòng, tính giá rõ ràng. Một số lớp có thêm tiếng Anh giao tiếp cơ bản. Điều quan trọng là giữ được nét riêng của bản, không biến nhà sàn thành khách sạn nhỏ.
Người trẻ trong bản có thể học thêm nghề dẫn khách đi bộ, kể chuyện về bản, về nghề dệt, về món ăn. Nếu dẫn khách đi tour nhiều điểm thì phải có thẻ hướng dẫn viên theo Luật Du lịch 2017; còn giới thiệu trong phạm vi bản thì hỏi cơ quan du lịch của tỉnh về quy định cụ thể. Ngoài ra, đăng ký kinh doanh lưu trú phải làm ở UBND xã, đừng đón khách trước khi hỏi.
Đăng ký lớp: các bước từ thôn bản đến xã
Đây là đường đi của một lá đơn học nghề ở vùng núi. Biết trước giúp bạn không lỡ đợt.
- Báo với trưởng thôn, bản rằng bạn muốn học nghề gì. Trưởng thôn thường được xã hỏi nhu cầu học nghề hằng năm và tổng hợp danh sách.
- Đến UBND xã gặp cán bộ văn hoá xã hội, hỏi năm nay xã có kế hoạch mở lớp nghề nào, khi nào khai giảng, cần đủ bao nhiêu người.
- Chuẩn bị giấy tờ: căn cước, giấy xác nhận hộ nghèo, cận nghèo hoặc giấy tờ chứng minh thuộc đối tượng ưu tiên nếu có.
- Nếu nghề bạn cần chưa có lớp, rủ thêm người cùng thôn đăng ký; đủ số người thì xã dễ đề xuất mở lớp hơn.
- Khi khai giảng, hỏi lịch học theo mùa vụ, thời gian thực hành, ai cấp giấy, có hỗ trợ tiền ăn, đi lại không.
Chị Hiền (tên giả định), 26 tuổi, người Thái ở một bản ven hồ, đã rủ được mười hai chị em trong bản đăng ký lớp dệt thổ cẩm kết hợp đón khách homestay. Đủ người, xã mời được nghệ nhân dệt và giáo viên du lịch về dạy ngay ở nhà văn hoá bản trong hai tháng nông nhàn.
Học xong rồi: vốn, đầu ra và làm theo nhóm
Ở vùng núi, khoá học chỉ là nửa đầu của chuyện. Nửa sau là có vốn để mua con giống, cây giống, khung dệt, sửa lại nhà sàn đón khách, và có người mua sản phẩm làm ra. Nhiều lớp nghề làm tốt phần dạy nhưng học viên về nhà vẫn đứng yên vì thiếu hai thứ này.
Về vốn, người học xong có thể hỏi về nguồn vay ưu đãi cho hộ nghèo, hộ đồng bào dân tộc thiểu số qua các tổ tiết kiệm và vay vốn ở thôn, thường do hội phụ nữ, hội nông dân, đoàn thanh niên quản lý. Giấy chứng nhận đã học nghề đôi khi giúp hồ sơ vay thuận hơn, nên giữ cẩn thận. Hỏi rõ điều kiện, thời hạn, và chỉ vay vừa sức trả.
Về đầu ra, làm theo nhóm thường dễ hơn làm một mình. Mười hộ cùng nuôi một loại vật nuôi, cùng trồng một loại cây thì thương lái dễ đến mua, giá cũng ít bị ép hơn. Nhiều nơi đã lập tổ hợp tác hoặc hợp tác xã để cùng mua giống, cùng bán hàng, cùng đón khách du lịch. Khi đăng ký lớp, rủ cả nhóm cùng học là bước đầu để sau này làm chung.
Một gợi ý thực tế: sau khoá học, chọn một hộ làm trước, cả nhóm cùng theo dõi một mùa. Làm thử nhỏ, thấy được rồi mới làm rộng, đỡ rủi ro hơn nhiều so với cả bản cùng làm ngay.
Câu hỏi nên hỏi và lỗi hay gặp
Những câu dưới đây giúp khoá học thật sự dùng được trên đất nhà mình:
- Lớp dạy bằng tiếng phổ thông hay có người phiên dịch, bà con lớn tuổi theo được không?
- Bao nhiêu buổi thực hành ngay tại chuồng trại, nương rẫy, lòng hồ của học viên?
- Sau khoá, có ai quay lại xem và hỗ trợ không?
- Học xong muốn vay vốn làm nghề thì hỏi ở đâu, cần giấy gì?
- Sản phẩm làm ra có ai thu mua, có liên kết với hợp tác xã nào không?
Lỗi hay gặp nhất là học xong không có vốn hoặc đầu ra nên nghề bỏ dở. Vì vậy, hỏi chuyện vốn và đầu ra ngay từ ngày đầu, không đợi học xong. Lỗi thứ hai là học một nghề vì có lớp mở, không vì nhà mình cần. Trước khi đăng ký, nghĩ xem nhà có đất, có chuồng, có thời gian cho nghề đó không.
Câu hỏi thường gặp
Lớp nghề lưu động ở miền núi Thanh Hoá, Nghệ An là gì?
Đó là lớp do trường nghề hoặc trung tâm mở ngay tại xã, thôn bản, giáo viên mang dụng cụ lên dạy, học viên thực hành trên chuồng trại, nương rẫy của chính mình. Lớp thường kéo dài vài tuần đến ba tháng, lịch xếp tránh mùa vụ.
Đồng bào dân tộc thiểu số học nghề có được hỗ trợ không?
Đồng bào dân tộc thiểu số, người thuộc hộ nghèo, cận nghèo thường được hỗ trợ học nghề theo chính sách, có thể gồm tiền học, tiền ăn, đi lại. Mức cụ thể và điều kiện hỏi ở UBND xã hoặc trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh.
Muốn học nghề mà xã chưa có lớp thì làm sao?
Báo nhu cầu với trưởng thôn và cán bộ văn hoá xã hội của xã, rủ thêm người cùng thôn đăng ký. Khi đủ số người, xã dễ đề xuất với trường nghề mở lớp lưu động. Bạn cũng có thể hỏi lớp ở xã bên cạnh nếu đi lại được.
Làm homestay ở bản cần học gì và giấy gì?
Cần học sắp xếp chỗ ngủ, vệ sinh, an toàn điện nước, nấu ăn hợp vệ sinh, đón khách và giới thiệu văn hoá của bản. Đăng ký kinh doanh lưu trú làm ở UBND xã; dẫn tour nhiều điểm thì cần thẻ hướng dẫn viên theo Luật Du lịch 2017.
Người miền núi muốn học hàn, điện thì học ở đâu?
Nghề cần xưởng lớn như hàn, điện công nghiệp thường phải xuống trường nghề ở vùng xuôi. Hỏi trường về chỗ ở nội trú, hỗ trợ tiền ăn, đi lại cho học viên là đồng bào dân tộc thiểu số, và đi cùng bạn trong bản để đỡ bỡ ngỡ.
Học nuôi cá lồng ở lòng hồ cần lưu ý gì?
Ngoài kỹ thuật làm lồng, chọn giống, cho ăn, phòng bệnh, bạn cần hỏi xã về quy hoạch vùng nuôi để đặt lồng đúng chỗ được phép. Nước hồ lên xuống theo mùa nên phải học cách di chuyển, neo giữ lồng an toàn.