Nếu bạn ở Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị hay Huế và đã tính đi làm xa, hãy dành một đến ba tháng học một nghề có chứng chỉ ngay ở quê trước khi đi: hàn, điện, vận hành máy, sửa máy may, lái xe nâng, hay một nghề dịch vụ như phục vụ nhà hàng. Người có tay nghề và giấy tờ thường được nhận vào vị trí kỹ thuật, còn người đi tay trắng dễ phải nhận việc nặng nhất, lương thấp nhất, dễ bị thay nhất.
Học ở quê rẻ hơn học ở thành phố lớn vì không mất tiền trọ, gần gia đình, và các chính sách hỗ trợ học nghề thường đi theo nơi cư trú. Bài này giúp bạn chọn nghề theo nơi định đến, chuẩn bị bộ giấy tờ mang theo, và những điều cần biết nếu tính đi làm nước ngoài.
Vì sao nên học ở quê rồi mới đi
Nhiều bạn trẻ trong vùng có thói quen đi trước, tính sau: theo người quen vào khu công nghiệp, nhận việc gì có việc nấy, rồi định vừa làm vừa học. Thực tế, khi đã đi làm ca ở xa, rất ít người còn sức và thời gian để học thêm. Ca ngày ca đêm, tiền trọ, tiền ăn, lo gửi về nhà, mấy năm trôi qua vẫn ở vị trí cũ.
Học ở quê trước có ba lợi thế. Thứ nhất, chi phí sinh hoạt thấp, có thể ở nhà, ăn cơm nhà. Thứ hai, các chính sách hỗ trợ học nghề cho bộ đội xuất ngũ, người thuộc hộ nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số, người thất nghiệp đều làm hồ sơ ở nơi cư trú. Thứ ba, bạn có thời gian thử nghề, biết mình hợp hay không trước khi đi xa.
Điều quan trọng là học nghề mà nơi bạn định đến đang cần, không phải nghề có lớp gần nhất. Hãy hỏi người quen đang làm ở nơi đó: xưởng họ cần thợ gì, đòi giấy gì, người có nghề vào làm vị trí nào. Một cuộc điện thoại với người đang làm thật đáng giá hơn mọi tờ quảng cáo tuyển sinh.
Cũng nên tính đến chuyện quay về. Nhiều người đi làm xa vài năm rồi trở lại quê khi bố mẹ già hoặc khi có con nhỏ. Người đi với một nghề thật sự thì khi về vẫn có nghề, có thể làm cho nhà máy gần nhà hoặc mở tiệm sửa chữa nhỏ. Người đi tay trắng thì về lại tay trắng.
Đi đâu thì học nghề gì
Bảng dưới gợi ý theo những nơi người Bắc Trung Bộ hay đến. Đây là khung chung; hãy hỏi người quen ở nơi đó để chỉnh lại cho đúng.
| Nơi định đến | Nghề nên học | Thời gian | Giấy nên có |
|---|---|---|---|
| Khu công nghiệp điện tử phía Bắc | Kiểm tra chất lượng, lắp ráp linh kiện, bảo trì thiết bị | 2 tuần đến 6 tháng | Chứng chỉ đào tạo thường xuyên hoặc sơ cấp |
| Khu công nghiệp may, giày phía Nam | Sửa máy may công nghiệp, may mẫu, kiểm hàng | 1 đến 3 tháng | Chứng chỉ sơ cấp |
| Công trình xây dựng, nhà xưởng | Hàn, điện công trình, lắp dựng, giàn giáo | 3 đến 6 tháng | Chứng chỉ sơ cấp, giấy huấn luyện an toàn lao động |
| Kho bãi, logistics ở thành phố lớn | Lái xe nâng, quản lý kho cơ bản | 1 đến 3 tháng | Chứng chỉ vận hành xe nâng |
| Nhà hàng, khách sạn thành phố | Phục vụ, bếp phụ, buồng phòng | 1 đến 2 tháng | Chứng chỉ đào tạo thường xuyên, giấy xác nhận kiến thức an toàn thực phẩm |
| Làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng | Nghề theo yêu cầu đơn hàng, kèm ngoại ngữ | theo chương trình của doanh nghiệp được cấp phép | Chứng chỉ nghề, chứng chỉ ngoại ngữ, giấy khám sức khoẻ |
Nếu chưa biết sẽ đến đâu, hàn và điện là hai nghề đi đâu cũng cần. Nhưng đừng học chỉ vì "nghề nào cũng cần", hãy chắc rằng mình chịu được nóng, cao, bụi của hai nghề này.
Bộ giấy tờ nên mang theo khi đi
Bản gốc và bản sao chứng chỉ nghề. Mang theo vài bản sao có chứng thực. Nhiều nơi tuyển chỉ cần xem bản gốc rồi giữ bản sao.
Giấy huấn luyện an toàn lao động còn hạn. Với công trình, nhà xưởng lớn, đây là giấy nhiều nơi hỏi đầu tiên. Ghi nhớ ngày hết hạn để huấn luyện lại kịp.
Ảnh và video tay nghề. Chụp ảnh đường hàn, tủ điện đã đấu, sản phẩm đã làm trong lúc học. Người tuyển dụng xem ảnh thật dễ tin hơn nghe kể.
Giấy xác nhận thực tập hoặc kinh nghiệm. Nếu đã thực tập ở xưởng nào, xin xác nhận ngắn có chữ ký người quản lý. Đây là thứ phân biệt bạn với người chỉ có giấy.
Giấy tờ cá nhân và hồ sơ sức khoẻ. Căn cước, giấy khám sức khoẻ còn hạn, sổ bảo hiểm xã hội nếu đã từng tham gia. Chụp lưu tất cả vào điện thoại, gửi một bản cho người nhà giữ.
Số liên lạc của trường đã học. Khi nơi tuyển muốn xác minh chứng chỉ, bạn có ngay người để họ hỏi.
Lộ trình ba tháng: hai anh em Nam và Bình ở Nghệ An
Nam (tên giả định), 21 tuổi, và em trai Bình, 19 tuổi, định vào một khu công nghiệp phía Nam nơi người chú đang làm tổ trưởng. Thay vì đi ngay sau Tết, hai anh em ở lại ba tháng:
- Tuần 1: gọi người chú hỏi xưởng đang thiếu thợ gì. Câu trả lời: thợ sửa máy may công nghiệp và thợ điện bảo trì.
- Tuần 2: đến trung tâm dịch vụ việc làm và trường nghề công lập trong tỉnh hỏi lớp. Nam chọn lớp điện công nghiệp, Bình chọn lớp sửa máy may.
- Tuần 3 đến tuần 11: học. Mỗi cuối tuần gửi ảnh bài thực hành cho người chú xem, hỏi xưởng có dùng loại máy đó không.
- Tuần 12: thi lấy chứng chỉ, xin xác nhận thực tập, làm giấy khám sức khoẻ, chuẩn bị bộ giấy tờ.
- Tuần 13: lên đường, mang theo chứng chỉ, ảnh tay nghề. Cả hai được nhận vào tổ bảo trì thay vì làm công nhân chuyền.
Ba tháng ở lại nghe có vẻ chậm, nhưng hai anh em bắt đầu ở vị trí mà nhiều người phải làm vài năm mới tới. Đó là phép tính đáng làm trước khi mua vé xe. Không phải ai cũng có người chú làm tổ trưởng, nhưng hầu như ai cũng có một người quen đang làm ở nơi mình định đến; hỏi họ là bước đầu tiên.
Nếu tính đi làm nước ngoài theo hợp đồng
Nhiều gia đình trong vùng có người làm việc ở nước ngoài. Đây là con đường hợp pháp khi đi qua doanh nghiệp dịch vụ được cấp phép hoặc chương trình của nhà nước, theo Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng năm 2020. Trước khi nộp tiền hay giấy tờ cho ai, hãy hỏi cơ quan quản lý lao động của tỉnh xem doanh nghiệp đó có giấy phép không.
Về học nghề, đơn hàng đi làm nước ngoài thường đòi tay nghề cụ thể và ngoại ngữ. Một số đơn hàng có thi tay nghề trước khi tuyển, ví dụ hàn, may, xây dựng, chăm sóc người cao tuổi, nông nghiệp. Học nghề ở trường công lập trong tỉnh trước khi đăng ký đơn hàng giúp bạn qua vòng thi dễ hơn, và có tay nghề để làm khi về nước.
Hãy cảnh giác với môi giới tự do hứa đi nhanh, không cần học, không cần thi, hoặc đòi giữ giấy tờ gốc. Những lời hứa đó thường dẫn đến mất tiền hoặc đi theo đường không hợp pháp. Nếu có điều nghi ngờ, hỏi UBND xã, trung tâm dịch vụ việc làm hoặc cơ quan lao động của tỉnh trước khi ký bất cứ giấy gì.
Hỏi gì khi chọn lớp, hỏi gì khi nhận việc
Người sắp đi xa cần hỏi hai lượt: một lượt với lớp học ở quê, một lượt với nơi tuyển ở xa. Ghi câu trả lời lại để so.
- Với lớp học: chứng chỉ do ai cấp, có ghi số giờ học không? Bao nhiêu phần trăm thời gian thực hành trên máy thật? Lớp có dạy trên loại máy mà các xưởng lớn đang dùng không?
- Với lớp học: lớp kết thúc vào ngày nào, để bạn tính ngày lên đường? Có xác nhận thực tập không? Học viên khoá trước đang làm ở đâu?
- Với nơi tuyển: vị trí bạn được nhận là gì, có đúng nghề đã học không? Thời gian thử việc bao lâu, trong thời gian đó làm gì?
- Với nơi tuyển: hợp đồng lao động ký khi nào, có đóng bảo hiểm xã hội không? Chỗ ở do công ty lo hay tự thuê?
- Với nơi tuyển: người có chứng chỉ được xếp bậc thế nào so với người chưa có? Sau bao lâu thì được xét nâng bậc?
Câu cuối giúp bạn biết chứng chỉ của mình có được tính hay không. Nếu nơi tuyển trả lời rằng người có chứng chỉ và người không có đều như nhau, hãy hỏi thêm vài nơi khác trước khi quyết định.
Lỗi hay gặp và cách tránh
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở người đi làm xa từ các tỉnh trong vùng:
| Lỗi | Chuyện xảy ra | Cách tránh |
|---|---|---|
| Đi trước, tính học sau | Mấy năm vẫn ở vị trí lao động phổ thông | Học một nghề có chứng chỉ ở quê trước khi đi |
| Học nghề có lớp gần nhất, không hỏi nơi đến cần gì | Có giấy mà không dùng được | Hỏi người đang làm ở nơi định đến trước khi học |
| Không mang theo giấy tờ, ảnh tay nghề | Nơi tuyển không tin, phải thử việc lại từ đầu | Chuẩn bị đủ bộ giấy, chụp lưu vào điện thoại |
| Nghe môi giới tự do về đi làm nước ngoài | Mất tiền, đi theo đường không hợp pháp | Kiểm tra giấy phép doanh nghiệp ở cơ quan lao động tỉnh |
| Giao giấy tờ gốc cho người khác giữ | Không lấy lại được, bị ép buộc | Chỉ đưa bản sao, giữ bản gốc trong người |
Mọi lỗi trên đều có chung một gốc: vội. Dành vài tuần để hỏi và vài tháng để học là khoản đầu tư rẻ nhất trước một chuyến đi xa.
Câu hỏi thường gặp
Có nên học nghề ở quê trước khi đi làm xa không?
Nên, nếu bạn có thể dành một đến ba tháng. Học ở quê chi phí thấp hơn, được hưởng chính sách hỗ trợ theo nơi cư trú, và giúp bạn vào vị trí kỹ thuật thay vì lao động phổ thông khi đến nơi làm mới.
Đi làm xa nên học nghề gì?
Học nghề mà nơi bạn định đến đang cần. Hàn, điện, vận hành xe nâng, sửa máy may là những nghề được nhiều nơi tìm. Hãy hỏi người quen đang làm ở đó trước, đừng chọn nghề chỉ vì có lớp gần nhà.
Đi làm xa cần mang theo giấy tờ gì?
Bản gốc và bản sao chứng chỉ nghề, giấy huấn luyện an toàn lao động nếu có, giấy xác nhận thực tập, ảnh tay nghề, căn cước, giấy khám sức khoẻ, sổ bảo hiểm xã hội. Chụp lưu tất cả vào điện thoại và gửi người nhà giữ một bản.
Làm sao biết doanh nghiệp đưa người đi làm nước ngoài là hợp pháp?
Hỏi cơ quan quản lý lao động của tỉnh hoặc trung tâm dịch vụ việc làm xem doanh nghiệp có giấy phép theo Luật Người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng năm 2020 không. Không nộp tiền, không giao giấy tờ gốc cho môi giới tự do.
Học nghề trước khi đi làm nước ngoài có lợi gì?
Nhiều đơn hàng có thi tay nghề trước khi tuyển, người đã học nghề dễ qua vòng này. Khi về nước, bạn vẫn có tay nghề và chứng chỉ để làm việc ở quê hoặc mở cơ sở nhỏ, không phải bắt đầu lại từ đầu.
Đang hưởng trợ cấp thất nghiệp có được hỗ trợ học nghề trước khi đi làm xa không?
Người đang hưởng trợ cấp thất nghiệp có thể được xét hỗ trợ học nghề theo quy định. Hỏi trung tâm dịch vụ việc làm nơi làm hồ sơ để biết điều kiện, danh sách lớp được chấp nhận và thời hạn đăng ký.