Làm du lịch cộng đồng ở Tây Nguyên không phải một nghề mà là một chùm việc nhỏ: đón khách và giữ nhà sạch, nấu món của buôn, dẫn khách đi rừng, thác, rẫy, giới thiệu cồng chiêng, dệt, đan, và ghi chép thu chi. Mỗi việc có lớp ngắn vài ngày đến vài tuần, thường do xã, hợp tác xã và cơ quan văn hoá, du lịch của tỉnh mở ngay tại buôn, làng.
Bài này dành cho người ở Đắk Lắk, Gia Lai, Lâm Đồng (gồm cả Đắk Nông cũ) và vùng Kon Tum cũ nay thuộc Quảng Ngãi, muốn đón khách tại chính nhà mình hoặc làm cho tổ du lịch của làng. Phần dưới có bảng việc và lớp, nơi thường có lớp, các bước dựng một homestay nhỏ cho đúng giấy tờ, cách đón khách mà vẫn giữ nếp làng, một ví dụ người làm, và những chỗ hay vấp.
Việc trong du lịch cộng đồng và lớp ngắn tương ứng
Không ai phải giỏi hết. Một tổ du lịch cộng đồng tốt thường chia việc theo người, mỗi người học một hai lớp hợp với mình.
| Việc | Lớp ngắn hay có | Thời gian | Giấy tờ liên quan |
|---|---|---|---|
| Đón khách, dọn phòng, giữ vệ sinh nhà sàn, nhà dài | Lớp phục vụ lưu trú, buồng phòng cơ bản | Vài ngày đến vài tuần | Giấy chứng nhận hoàn thành khoá học |
| Nấu món của buôn cho khách | Lớp an toàn thực phẩm, chế biến món địa phương | Vài ngày | Người phục vụ ăn uống nên có xác nhận tập huấn an toàn thực phẩm |
| Dẫn khách đi bộ rừng, thác, rẫy | Lớp thuyết minh, sơ cứu, an toàn khi đi rừng | Vài ngày đến vài tuần | Thẻ hướng dẫn viên tại điểm nếu thuyết minh ở điểm du lịch |
| Biểu diễn cồng chiêng, múa, kể chuyện | Lớp truyền dạy của nghệ nhân, câu lạc bộ của xã | Theo mùa, kéo dài | Không cần giấy; cần sự đồng thuận của làng |
| Dệt thổ cẩm, đan lát, làm hàng lưu niệm | Lớp của hợp tác xã, hội phụ nữ | Vài tuần | Giấy chứng nhận; nhãn hàng nếu bán rộng |
| Ghi sổ thu chi, nhận đặt phòng qua điện thoại | Lớp quản lý homestay, bán hàng qua mạng | Vài ngày | Không cần giấy riêng |
Không gian văn hoá cồng chiêng Tây Nguyên đã được thế giới công nhận là di sản. Khi đưa cồng chiêng vào đón khách, các buôn làng làm tốt luôn hỏi ý già làng, giữ đúng dịp, đúng bài, không biến thành tiết mục diễn bất kỳ lúc nào khách muốn.
Lớp thường mở ở đâu
Đắk Lắk. Các buôn quanh Buôn Ma Thuột và vùng hồ phía nam tỉnh đã làm du lịch cộng đồng nhiều năm, có tổ du lịch trong buôn. Lớp thường do xã phối hợp với cơ quan văn hoá, du lịch của tỉnh mở, có khi gắn với các dự án hỗ trợ sinh kế.
Gia Lai. Quanh Pleiku và các làng có nhà rông, thác nước, hồ, có lớp đón khách, dẫn khách và lớp cồng chiêng cho thanh niên. Người ở làng xa nên hỏi lớp lưu động.
Lâm Đồng. Vùng quanh Đà Lạt có làng của đồng bào Cơ Ho, Mạ đón khách tham quan; vùng Đắk Nông cũ có công viên địa chất với hang động núi lửa, thác, nên có lớp dẫn khách khám phá và làm homestay cho thanh niên các buôn gần điểm.
Vùng Kon Tum cũ nay thuộc Quảng Ngãi. Măng Đen với khí hậu mát và các làng Xơ Đăng, Ba Na quanh đó thu hút khách cuối tuần. Lớp homestay, nấu ăn, dẫn khách mở khá thường xuyên.
Ở mọi nơi. Cách hỏi chắc nhất vẫn là hỏi già làng, trưởng buôn và cán bộ văn hoá – xã hội của xã. Lớp du lịch cộng đồng hiếm khi đăng quảng cáo; người trong làng biết trước.
Dựng một homestay nhỏ trong buôn: các bước cho đúng giấy tờ
Đón khách ngủ lại nhà là kinh doanh lưu trú, nên có một số việc bắt buộc. Thủ tục cụ thể hỏi xã và cơ quan chức năng; trình tự chung như sau:
- Bàn với gia đình và làng. Khách đến buôn ảnh hưởng tới hàng xóm. Nhiều buôn có tổ du lịch chung, có quy ước về giờ giấc, ồn ào, chia khách; hỏi trước để không mất lòng nhau.
- Học lớp phục vụ lưu trú và an toàn thực phẩm. Vài ngày học giúp bạn biết dọn phòng, giặt chăn ga, nấu ăn sạch, xử lý khi khách ốm.
- Đăng ký kinh doanh. Hỏi xã về đăng ký hộ kinh doanh cho dịch vụ lưu trú, điều kiện tối thiểu của homestay.
- An toàn cháy nổ. Nhà sàn gỗ dễ cháy, cần bình chữa cháy, lối thoát, dây điện đi gọn; hỏi cơ quan phòng cháy về yêu cầu áp dụng cho cơ sở nhỏ.
- Khai báo lưu trú. Khách ngủ lại phải được khai báo theo quy định; học cách khai báo qua điện thoại.
- Đón thử. Mời người quen, cán bộ xã, khách đi theo đoàn nhỏ ở thử một hai đêm, nghe họ góp ý rồi mới nhận khách lạ.
Đừng vay nhiều để xây phòng mới ngay. Nhiều homestay ở buôn bắt đầu bằng chính nhà sàn, nhà dài của gia đình, sửa lại nhà vệ sinh, thêm màn, chăn sạch. Khách lên Tây Nguyên phần lớn muốn ở trong nhà thật, không cần phòng giống khách sạn.
Giữ nếp làng khi đón khách: những điều lớp tốt sẽ dạy
Du lịch cộng đồng chỉ bền khi làng vẫn là làng. Lớp tốt không dạy cách "diễn" văn hoá, mà dạy cách mời khách vào đời sống thật một cách có chừng mực:
- Nói với khách những nơi nào khách được vào, nơi nào chỉ người trong làng mới đến, và giải thích vì sao bằng lời nhẹ nhàng.
- Giới thiệu nghề dệt, nghề đan bằng chính người làm, kể cách chọn sợi, chọn màu, ý nghĩa hoa văn mà người ấy biết, không thêm thắt.
- Nấu món của buôn từ nguyên liệu của rẫy, của suối, nói rõ món gì, làm thế nào. Hỏi khách có kiêng gì trước khi nấu.
- Dặn khách xin phép trước khi chụp ảnh người trong làng, nhất là người già và trẻ nhỏ.
- Giữ giờ sinh hoạt của làng: khách ồn ào khuya thì tổ du lịch phải nhắc, không để hàng xóm chịu.
- Chia việc và chia thu nhập minh bạch trong tổ, ghi sổ rõ ràng, để người trong làng cùng muốn giữ nghề.
Người học là thanh niên trong buôn thường giỏi điện thoại, chụp ảnh, nói chuyện với khách; người lớn tuổi giữ chuyện, giữ nghề. Tổ du lịch nào ghép được hai thế hệ thường đón khách tự nhiên và bền nhất.
Ví dụ: anh A Thuân 29 tuổi, người Ba Na ở vùng Kon Tum cũ
Anh A Thuân (tên giả định) làm rẫy cà phê, hay dẫn bạn bè từ thành phố lên chơi thác gần làng. Khách đến nhiều, anh muốn làm cho đàng hoàng. Đầu năm, anh hỏi cán bộ xã và được vào lớp du lịch cộng đồng mười ngày mở tại nhà rông, cùng mười mấy người trong làng.
Ở lớp, anh học sơ cứu khi đi rừng, cách tính thời gian đi bộ, chuẩn bị nước, áo mưa cho khách, cách kể về làng một cách ngắn gọn. Mẹ anh học lớp an toàn thực phẩm, em gái học ghi sổ, nhận đặt chỗ qua điện thoại. Sau lớp, cả nhà sửa lại gian nhà sàn cũ, thêm nhà vệ sinh sạch, mua chăn màn mới, làm thủ tục với xã.
Năm đầu, anh chỉ nhận đoàn nhỏ vào cuối tuần và dịp lễ, giữ rẫy cà phê như cũ. Anh hỏi cơ quan văn hoá, du lịch về thẻ hướng dẫn viên tại điểm vì có khách hỏi giấy khi đi theo đoàn tour. Điều anh nói học được nhiều nhất không phải trong lớp mà là đón thử: lần đầu dẫn khách đi thác quá xa, khách mệt, lần sau anh rút ngắn và thêm chỗ nghỉ. Mùa mưa vắng khách, anh dùng thời gian ấy sửa đường mòn ra thác cùng thanh niên trong làng và đi học thêm lớp sơ cứu nâng cao.
Câu nên hỏi và chỗ hay vấp
"Lớp này có ai trong làng đã làm du lịch dạy cùng không?" Người đã đón khách nhiều năm dạy những điều sách không có: khách hay phàn nàn gì, mùa nào vắng.
"Học xong có ai giới thiệu khách không, hay tự tìm?" Một số lớp gắn với chương trình kết nối công ty lữ hành, một số thì không. Biết trước để tính.
Chỗ hay vấp: vay xây phòng trước khi có khách. Khách du lịch cộng đồng lên xuống theo mùa, theo đường sá. Bắt đầu nhỏ bằng nhà sẵn có.
Chỗ hay vấp: bỏ rẫy để chờ khách. Năm đầu nên coi du lịch là việc thêm, giữ sinh kế chính.
Chỗ hay vấp: đón khách mà làng chưa đồng thuận. Mâu thuẫn trong làng làm hỏng du lịch nhanh hơn bất cứ thứ gì. Bàn kỹ, có quy ước chung.
Chỗ hay vấp: nhận đoàn quá đông ngay từ đầu. Một đoàn ba bốn chục người trong khi nhà chỉ có một nhà vệ sinh là hỏng cả chuyến. Nhận đúng sức chứa, giới thiệu phần dư sang nhà khác trong tổ.
Tính tiền và ghi sổ: việc nhỏ giữ tổ du lịch bền
Báo giá trọn gói trước khi khách đến. Nói rõ giá đã gồm những gì: ngủ, ăn mấy bữa, dẫn đi đâu, xem cồng chiêng hay không. Khách khó chịu nhất là bị tính thêm khoản không được báo.
Ghi sổ từng đoàn. Một cuốn sổ hay một bảng trên điện thoại: ngày, số khách, ai nấu, ai dẫn, đã thu bao nhiêu, đã chi những gì. Cuối tháng tổ ngồi lại đối chiếu.
Chia phần theo việc đã làm. Người nấu, người dẫn, người biểu diễn, nhà cho ngủ nhận phần theo quy ước đã thống nhất. Để lại một phần nhỏ làm quỹ chung sửa đường, mua bình chữa cháy, chăn màn.
Giá cả do tổ quyết, không chạy theo nhà bên. Hạ giá để giành khách làm cả buôn thiệt. Lớp quản lý homestay tốt sẽ dạy cách tính chi phí thật trước khi định giá, thay vì đoán.
Giữ liên lạc với khách cũ. Khách hài lòng giới thiệu bạn bè. Một lời chúc dịp Tết, vài tấm ảnh mùa hoa cà phê gửi khách cũ là cách quảng bá rẻ mà hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Mở homestay ở buôn có cần giấy phép không?
Đón khách ngủ lại và thu tiền là kinh doanh lưu trú, cần đăng ký kinh doanh, bảo đảm an toàn cháy nổ và khai báo lưu trú cho khách. Hỏi UBND xã về thủ tục cụ thể cho cơ sở nhỏ trước khi nhận khách.
Dẫn khách đi thác, đi rừng có cần thẻ hướng dẫn viên không?
Nếu bạn thuyết minh tại một điểm du lịch thì nên có thẻ hướng dẫn viên tại điểm do cơ quan quản lý du lịch tỉnh cấp. Dù chưa có thẻ, hãy học sơ cứu và an toàn khi đi rừng trước khi dẫn khách.
Lớp du lịch cộng đồng có tốn tiền không?
Phần lớn lớp do xã, cơ quan văn hoá, du lịch hoặc các chương trình hỗ trợ mở cho người dân tộc thiểu số, người ở vùng khó khăn đều miễn phí hoặc được hỗ trợ. Hỏi cán bộ xã về lớp trong năm.
Không biết tiếng Anh có làm du lịch cộng đồng được không?
Được. Phần lớn khách đến buôn làng Tây Nguyên là khách trong nước. Với khách nước ngoài, vài câu chào hỏi, cử chỉ thân thiện và ứng dụng dịch trên điện thoại là đủ trong những năm đầu.
Làm du lịch có làm mất văn hoá của buôn không?
Có thể, nếu đón khách bằng mọi giá. Buôn nào có quy ước chung, để già làng và nghệ nhân giữ phần văn hoá, và chỉ mời khách vào đời sống thật có chừng mực thì vừa có thêm thu nhập vừa giữ được nếp làng.
Mùa nào khách lên Tây Nguyên đông?
Mùa khô, các dịp lễ Tết, mùa hoa cà phê, mùa lễ hội và cuối tuần là lúc khách đông. Mùa mưa đường trơn, khách ít hơn, đây là lúc tốt để đi học lớp và sửa sang nhà cửa.