NganHan.comNgắn Hạn
Nam Trung Bộ và Tây Nguyên

Học nghề cà phê ngắn hạn ở Tây Nguyên: chăm vườn, sơ chế, rang và thử nếm

Bốn tầng nghề quanh hạt cà phê ở Tây Nguyên, từ chăm vườn, hái chín, sơ chế tới rang và thử nếm: lớp ngắn nào có, học lúc nào trong năm, giấy được cấp.

Vietnamese farmers rake red coffee cherries drying on raised bamboo beds on a hillside farm, distant blue mountains, wide shot from behind, early morning haze, warm red and green tones

Nghề cà phê ở Tây Nguyên có bốn tầng, mỗi tầng có lớp ngắn riêng: chăm vườn (tái canh, ghép, tỉa cành, tưới), hái và sơ chế (hái chín, sơ chế ướt, phơi giàn), chế biến (vận hành máy xát, phân loại hạt, rang), và kiểm chất lượng (phân loại khuyết tật, thử nếm). Hai tầng đầu học vài tuần là áp dụng được ngay trên vườn nhà; hai tầng sau học ngắn chỉ mở cửa, còn tay nghề thật cần nhiều mùa làm.

Lớp có ở cả bốn tỉnh trồng cà phê của vùng: Đắk Lắk, Lâm Đồng (gồm Đắk Nông cũ), Gia Lai và vùng Kon Tum cũ nay thuộc Quảng Ngãi. Người mở lớp là cơ quan khuyến nông, trường nghề nông lâm, hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua tập huấn cho nông hộ, và các xưởng rang nhận học việc. Bài này không bàn chuyện pha chế ở quán; đó là một nghề khác.

Bốn tầng nghề quanh hạt cà phê

Mỗi tầng là một kiểu việc khác nhau. Bạn có thể dừng ở tầng một cho vườn nhà, hoặc đi tiếp lên các tầng sau nếu muốn làm cho xưởng, cho doanh nghiệp.

TầngViệc cụ thểLớp ngắn hay cóThời gian và giấy
Chăm vườnTái canh, ghép chồi, tỉa cành, bón phân theo mùa, tưới tiết kiệm, phòng sâu bệnhLớp khuyến nông, hội nông dân, trường nông lâm; tập huấn của doanh nghiệp thu muaVài ngày đến vài tuần; giấy chứng nhận hoàn thành
Hái và sơ chếHái chín chọn lọc, sơ chế khô, sơ chế ướt, sơ chế mật ong, phơi giàn, đo độ ẩmLớp của hợp tác xã, cơ sở sơ chế, trường nghềVài ngày lý thuyết, thực hành trọn một mùa; giấy chứng nhận
Chế biến và rangVận hành máy xát, phân loại kích cỡ, rang theo mẻ, đóng gói, bảo quảnHọc việc ở xưởng rang, khoá rang ngắn ở cơ sở đào tạoVài tuần học, nhiều tháng luyện; chứng nhận của cơ sở hoặc sơ cấp
Kiểm chất lượngĐếm khuyết tật hạt, đo độ ẩm, thử nếm theo bảng điểm, ghi hồ sơ lô hàngKhoá thử nếm cơ bản; chứng chỉ thử nếm quốc tế học và thi ở tổ chức cấpKhoá cơ bản vài ngày; chứng chỉ quốc tế đòi thi nhiều phần

Người trồng cà phê lâu năm thường giỏi tầng một nhưng ít ai học bài bản tầng hai. Mà tầng hai là chỗ quyết định hạt bán được giá thường hay giá tốt. Nếu nhà bạn có vườn, lớp sơ chế là lớp đáng học đầu tiên.

Học ở đâu trong bốn tỉnh trồng cà phê

Ở vùng Buôn Ma Thuột của Đắk Lắk, lớp nhiều nhất và đa dạng nhất: từ lớp tái canh của khuyến nông, lớp sơ chế của hợp tác xã, tới các xưởng rang nhỏ nhận người học việc. Vùng này cũng hay có hội chợ, ngày hội cà phê, là dịp để gặp người mở lớp và hỏi trực tiếp.

Ở Lâm Đồng, vùng cao quanh Đà Lạt trồng nhiều cà phê chè, hạt cần sơ chế kỹ hơn, nên lớp hái chín, sơ chế ướt, phơi giàn khá phổ biến. Vùng Bảo Lộc, Di Linh và vùng Đắk Nông cũ trồng chủ yếu cà phê vối, lớp tái canh, ghép cải tạo và tưới tiết kiệm hay mở ở xã.

Ở Gia Lai, quanh Pleiku và phía tây tỉnh có nhiều nông trường và hộ trồng lớn; doanh nghiệp thu mua hay tập huấn cho nông hộ theo các chương trình sản xuất bền vững, có ghi chép nhật ký vườn. Lớp kiểu này miễn phí, đổi lại bạn phải làm theo quy trình của họ.

Ở vùng Kon Tum cũ nay thuộc Quảng Ngãi, cà phê trồng xen với cao su, cây ăn trái; lớp thường là lớp lưu động tại thôn, nhiều lớp có người dạy bằng tiếng dân tộc. Đây cũng là vùng có những hộ thử làm cà phê chất lượng cao ở nơi khí hậu mát.

Dù ở tỉnh nào, cách hỏi nhanh nhất là đến hội nông dân xã và hợp tác xã gần nhà. Họ biết lớp nào sắp mở, ai dạy, có thực hành trên vườn nào.

Lịch học theo vụ: một năm của người học nghề cà phê

Lớp cà phê học đúng mùa thì học xong làm ngay, học trái mùa thì quên trước khi được dùng. Lịch dưới theo nhịp phổ biến của cà phê vối trên cao nguyên, mỗi vùng có thể lệch vài tuần:

  1. Sau thu hoạch đến tháng 3: học tỉa cành sau thu hoạch, tưới đợt đầu cho cây ra hoa, sửa hệ thống tưới. Đây cũng là lúc học rang và thử nếm vì hạt mới vừa về kho.
  2. Tháng 4 đến tháng 6, đầu mùa mưa: học tái canh, ghép chồi, ghép cải tạo giống, trồng cây che bóng. Học xong áp dụng ngay khi đất đủ ẩm.
  3. Tháng 7 đến tháng 9: học bón phân theo giai đoạn, phòng bệnh mùa mưa. Cuối giai đoạn này là thời điểm vào lớp sơ chế để chuẩn bị giàn phơi, bể ngâm, máy xát trước vụ.
  4. Tháng 10 đến tháng 12, mùa thu hoạch: không nên đi học xa. Thay vào đó, thực hành ngay những gì đã học: hái chín, sơ chế theo mẻ nhỏ, ghi chép.
  5. Sau vụ: mang mẫu hạt của chính vườn mình đến một xưởng rang hoặc lớp thử nếm để nhận xét. Đây là cách học nhanh nhất vì bạn thấy ngay chỗ mình làm hỏng.

Cà phê chè ở vùng cao quanh Đà Lạt thu hoạch có thể sớm hơn và kéo dài khác với cà phê vối; hãy hỏi người mở lớp lịch chính xác cho vùng của bạn.

Sơ chế: năm chỗ người mới hay làm hỏng hạt

Hái lẫn quả xanh. Hái tuốt cả cành nhanh nhưng lẫn quả xanh, quả khô, làm vị cà phê chát. Lớp tốt sẽ cho bạn đếm thử tỉ lệ quả chín trong một rổ để thấy chênh lệch.

Ủ quá lâu. Quả chín để đống qua đêm trước khi sơ chế sẽ lên men không kiểm soát, hạt có mùi chua, mùi lên men nặng. Hái tới đâu sơ chế tới đó là nguyên tắc đầu tiên.

Phơi trên nền đất. Phơi trên đất hoặc sân bẩn làm hạt nhiễm mùi đất, nấm mốc. Phơi trên giàn, trên bạt sạch, đảo đều nhiều lần trong ngày.

Không đo độ ẩm. Hạt còn ẩm cho vào kho dễ mốc; phơi quá khô hạt giòn, vỡ khi xát. Học dùng máy đo độ ẩm cầm tay là việc nhỏ mà đáng giá.

Kho ẩm, bao bẩn. Hạt sơ chế kỹ nhưng để trong kho dột, sát vách, dùng bao cũ đựng phân bón là hỏng cả mùa. Kê pallet, cách tường, bao sạch riêng cho cà phê.

Rang và thử nếm: học ngắn được tới đâu

Khoá rang ngắn vài tuần giúp bạn vận hành một máy rang nhỏ, hiểu các giai đoạn hạt đổi màu, nghe tiếng nổ, ghi chép nhiệt độ và thời gian từng mẻ. Nhưng rang đều tay, rang ra đúng vị mình muốn thì cần hàng trăm mẻ luyện. Cách học thực tế nhất là xin vào một xưởng rang làm phụ, rang dưới mắt người thợ chính, ghi nhật ký từng mẻ.

Thử nếm thì có hai mức. Khoá cơ bản vài ngày dạy cách pha theo chuẩn để nếm, cách nhận biết các lỗi phổ biến như chua lên men, mốc, khét, và cách ghi bảng điểm. Mức này đủ cho người làm hợp tác xã, người kiểm hàng ở cơ sở sơ chế. Còn chứng chỉ thử nếm quốc tế thì phải học và thi ở tổ chức cấp chứng chỉ đó, gồm nhiều phần thi về mùi, vị, nhận diện lỗi, thường đòi bạn đã có nền tảng; thời gian, chi phí và lịch thi cần hỏi thẳng nơi tổ chức.

Người trẻ ở Tây Nguyên hay muốn đi thẳng lên tầng rang và thử nếm vì nghe hấp dẫn. Lời khuyên của những người làm nghề lâu năm là đừng bỏ qua tầng sơ chế. Người hiểu hạt từ lúc còn trên cây sẽ rang và nếm giỏi hơn người chỉ biết hạt khi nó đã vào bao.

Ví dụ: anh Khoa 30 tuổi chuyển vườn nhà sang hái chín và sơ chế

Anh Khoa (tên giả định) là con nhà vườn ở một xã gần Buôn Ma Thuột, nhà có vườn cà phê vối. Anh làm thợ hồ ở thành phố vài năm rồi về. Những gì anh làm trong một năm:

  • Tháng 4: dự lớp tái canh, ghép chồi của khuyến nông ở xã, ghép thử một góc vườn già.
  • Tháng 8: học lớp sơ chế năm ngày của một hợp tác xã, đóng thêm hai giàn phơi bằng tre, mua một máy đo độ ẩm cầm tay.
  • Tháng 11: thuê người hái chín một phần vườn, sơ chế riêng mẻ nhỏ; phần còn lại vẫn hái và bán như mọi năm để so.
  • Tháng 1: mang hai mẫu hạt đến một xưởng rang nhờ nếm thử. Mẻ hái chín được nhận xét sạch vị hơn, mẻ hái tuốt có mùi lên men.
  • Năm sau: tăng phần hái chín, vào hợp tác xã để bán chung. Anh không bỏ cách bán cũ, chỉ chuyển dần.

Câu chuyện của anh Khoa cho thấy lớp ngắn không thay được một mùa làm thật, nhưng chỉ đúng chỗ cần sửa. Đừng đổi cả vườn trong một năm; thử một phần, so, rồi mới quyết.

Câu nên hỏi khi đăng ký lớp cà phê và lỗi hay gặp

"Lớp thực hành trên vườn nào, xưởng nào?" Lớp chỉ có lý thuyết trong hội trường thì về nhà vẫn lúng túng khi cầm dao ghép. Lớp tốt có buổi đứng trên vườn thật, cầm máy đo, ngồi bên giàn phơi.

"Ai dạy, người đó đang làm gì?" Người dạy đang trực tiếp làm vườn, làm sơ chế, làm rang thì trả lời được những câu hỏi rất cụ thể của vụ này, năm nay.

"Có được mang mẫu hạt, mẫu cành của nhà mình đến lớp không?" Lớp cho phép điều này là lớp chịu sửa lỗi cho từng người, không chỉ giảng chung.

Lỗi hay gặp: học sơ chế xong đổi cả vườn ngay. Hái chín, sơ chế kỹ tốn công hơn nhiều. Chưa có người mua ổn định cho hạt chất lượng cao thì nên làm một phần nhỏ trước.

Lỗi hay gặp: mua máy trước khi học. Máy xát, máy rang, máy sấy mua theo lời quảng cáo hay không hợp quy mô vườn. Học xong, đi xem máy ở vài nơi đang dùng rồi mới mua.

Lỗi hay gặp: tin lời hứa giá bao tiêu. Lớp gắn với hợp đồng mua hạt là chuyện bình thường, nhưng đọc kỹ điều kiện, giá tính thế nào, hạt không đạt thì sao.

Câu hỏi thường gặp

Học nghề cà phê có lớp miễn phí không?

Có. Lớp của khuyến nông, hội nông dân và tập huấn của doanh nghiệp thu mua thường miễn phí cho nông hộ. Khoá rang và thử nếm ở cơ sở tư nhân thì thu phí, mức khác nhau theo thời lượng và máy móc.

Không có vườn thì học nghề cà phê để làm gì?

Bạn có thể làm ở cơ sở sơ chế, kho thu mua, xưởng rang, hợp tác xã, hoặc làm dịch vụ ghép cây, tỉa cành, sửa hệ thống tưới thuê theo ngày công. Mỗi việc có lớp ngắn phù hợp.

Học rang cà phê bao lâu thì đi làm được?

Khoá rang vài tuần đủ để vào làm phụ ở xưởng. Để rang chính, chịu trách nhiệm cả lô hàng, thường cần nhiều tháng luyện dưới sự kèm của người thợ lâu năm.

Chứng chỉ thử nếm quốc tế có cần thiết không?

Không cần cho người làm vườn hay làm ở cơ sở sơ chế nhỏ. Chứng chỉ ấy có ích khi bạn làm kiểm định chất lượng cho doanh nghiệp xuất khẩu hoặc xưởng rang lớn. Hãy học khoá cơ bản trước rồi mới tính.

Học nghề cà phê có giống học pha chế ở quán không?

Không. Pha chế là nghề ở quán, làm đồ uống phục vụ khách. Nghề cà phê ở đây là trồng, sơ chế, chế biến và kiểm hạt, làm ở vườn, xưởng, kho, hợp tác xã.

Đồng bào dân tộc ở buôn có lớp cà phê bằng tiếng mẹ đẻ không?

Nhiều lớp lưu động ở buôn có giảng viên hoặc người phiên dịch bằng tiếng dân tộc. Bạn hỏi trưởng buôn và cán bộ xã, và cứ đề nghị nếu lớp chưa có, vì điều đó giúp người lớn tuổi trong buôn học được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138