Bán hàng livestream học vài buổi là biết cách mở phiên, nhưng muốn bán được đều thì cần thêm khoảng một đến hai tháng tập phiên thật, có người trực bình luận và có nguồn hàng rõ ràng. Ở nông thôn, lớp phổ biến nhất là lớp chuyển đổi số do xã, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, hội nông dân hoặc hợp tác xã tổ chức, thường một đến ba buổi, miễn phí hoặc thu rất ít.
Lớp ngắn cho bạn cái khung. Phần còn lại là luyện: nói trước máy, biết sản phẩm của mình đến từng chi tiết, trả lời câu hỏi khó, và nắm những giấy tờ hàng hoá phải có trước khi đem bán. Bài này dành cho người ở quê muốn livestream bán nông sản, đặc sản, hàng thủ công của nhà mình hoặc làm người dẫn cho hợp tác xã, không phải cho người muốn thành người nổi tiếng trên mạng.
Các vai trong một phiên livestream và khoá nên học
Một phiên bán hàng tử tế hiếm khi chỉ có một người. Bảng dưới chia vai và khoá học tương ứng, để bạn biết mình muốn làm vai nào.
| Vai | Việc chính | Học ở đâu, bao lâu | Giấy thường có |
|---|---|---|---|
| Người dẫn | Giới thiệu sản phẩm, nói chuyện với người xem, chốt đơn | Lớp chuyển đổi số của xã, hội đoàn thể: một đến ba buổi; tập thêm vài tuần | Giấy tham dự, hoặc không |
| Người trực bình luận | Đọc câu hỏi, ghi đơn, nhắc người dẫn | Học tại chỗ khi đi phụ một nhóm đang livestream | Không có |
| Người lo hình và tiếng | Đặt điện thoại, đèn, micro, giữ mạng ổn định | Hai đến bốn buổi, có thể học qua mạng | Không có |
| Người lo đơn và giao hàng | Gom đơn, đóng gói, gửi vận chuyển, xử lý đổi trả | Học tại chỗ, kèm lớp tin học văn phòng nếu cần | Chứng chỉ tin học nếu có học |
| Người lên kịch bản | Chọn sản phẩm, thứ tự giới thiệu, câu chuyện | Lớp ngắn về bán hàng trực tuyến của trường cao đẳng, trung tâm | Giấy chứng nhận |
Ở một hộ gia đình, một người kiêm hai, ba vai. Nhưng hiểu rõ từng vai giúp bạn biết vì sao phiên của mình rối: thường là vì một người vừa nói vừa đọc bình luận vừa ghi đơn. Chỉ cần thêm một người trực bình luận, phiên đã gọn hơn nhiều.
Lớp của xã và hợp tác xã dạy gì, thiếu gì
Lớp chuyển đổi số ở xã thường dạy cách lập tài khoản bán hàng trên sàn thương mại điện tử và mạng xã hội, cách chụp ảnh sản phẩm bằng điện thoại, cách mở một phiên livestream, đặt giá, nhận đơn. Giảng viên có khi là cán bộ của các sàn, có khi là người đã bán thành công trong tỉnh. Học viên đa số là chị em phụ nữ, thanh niên, chủ hộ sản xuất, thành viên hợp tác xã.
Điểm mạnh của lớp này là gần, rẻ, học cùng người trong vùng nên dễ hỏi nhau. Điểm thiếu là quá ngắn để tập nói trước máy. Ba buổi học chỉ đủ để biết thao tác; còn cách đứng trước máy mà không nói lặp, không nhìn xuống điện thoại liên tục, không cuống khi không ai xem, thì phải luyện riêng.
Lớp cũng ít khi nói kỹ về trách nhiệm của người bán: hàng có nguồn gốc rõ, hàng thực phẩm phải bảo đảm an toàn thực phẩm, nói đúng về công dụng, có chính sách đổi trả. Khi đi học, bạn nên chủ động hỏi những điều này. Nếu là thành viên hợp tác xã, hỏi thêm hợp tác xã đã có giấy tờ gì cho sản phẩm, ai đứng tên bán, tiền về tài khoản nào. Rõ từ đầu thì sau không vướng.
Luyện trước phiên đầu tiên: lộ trình ba tuần
Ba tuần, mỗi ngày khoảng một giờ, đủ để bạn bước vào phiên đầu tiên mà không run tay.
- Ngày 1–3: Viết ra mười điều người mua hay hỏi về sản phẩm của bạn: nguồn gốc, cách bảo quản, hạn dùng, khối lượng, cách dùng, giao bao lâu, đổi trả thế nào. Trả lời thành tiếng từng câu.
- Ngày 4–7: Tự quay video ngắn năm phút, giới thiệu một sản phẩm. Xem lại, đếm số lần nói "dạ", "ờ", nhìn xuống. Quay lại cho tới khi giảm được một nửa.
- Tuần 2: Livestream thử ở chế độ chỉ bạn bè xem, mời năm người quen vào hỏi câu khó. Tập để một người trực bình luận ngồi cạnh.
- Tuần 3: Làm hai phiên công khai ngắn, mỗi phiên khoảng ba mươi phút, giờ cố định. Ghi lại số người xem, số câu hỏi, số đơn, nhưng đừng đánh giá mình bằng số đơn ở hai phiên đầu.
- Sau phiên: Gọi hoặc nhắn hỏi ba người mua đầu tiên xem hàng nhận được có đúng như lời giới thiệu không. Đây là bước người mới hay bỏ qua nhất.
Giữ giờ cố định quan trọng hơn kéo dài phiên. Người xem ở quê hay quen giờ, ví dụ tối sau bữa cơm, và họ quay lại đúng giờ ấy nếu bạn đều đặn.
Những điều không được nói và giấy tờ hàng hoá phải có
Livestream là bán hàng thật, có trách nhiệm như bán ở chợ, cộng thêm việc mọi lời nói đều được ghi lại. Nắm mấy điều sau trước khi lên sóng:
- Không nói sản phẩm chữa được bệnh, thay được thuốc. Thực phẩm, đặc sản chỉ nói đúng thành phần, nguồn gốc, cách dùng.
- Hàng thực phẩm, nhất là hàng chế biến, cần có giấy tờ an toàn thực phẩm theo quy định. Hỏi cán bộ phụ trách nông nghiệp, y tế của xã hoặc cơ quan quản lý an toàn thực phẩm cấp tỉnh xem sản phẩm của bạn cần giấy gì.
- Không dùng hình ảnh, video của người khác làm như của mình. Không tự gắn nhãn chứng nhận mà sản phẩm chưa có.
- Nói rõ khối lượng, quy cách, phí giao, thời gian giao, cách đổi trả. Người mua nhớ lời bạn nói và sẽ hỏi lại khi hàng không đúng.
- Bán thường xuyên thì có nghĩa vụ kê khai thuế. Hỏi cơ quan thuế nơi bạn ở về cách kê khai cho hộ bán hàng qua mạng.
Nghe nhiều điều phải giữ, nhưng chính những điều này làm người mua tin bạn hơn những người hứa hẹn quá lời. Ở quê, tiếng xấu lan nhanh hơn trên mạng.
Thiết bị tối thiểu và chuyện sóng mạng ở vùng quê
Một điện thoại, một chân máy, một nguồn sáng. Điện thoại đang dùng là đủ cho phiên đầu. Chân máy giữ hình không rung, giúp người xem không mỏi mắt. Ánh sáng tự nhiên buổi sáng hoặc một đèn bàn chiếu nghiêng từ phía trước là đủ; tránh đứng quay lưng ra cửa sổ vì mặt sẽ tối.
Tiếng quan trọng hơn hình. Người xem chịu được hình hơi mờ nhưng bỏ đi ngay khi tiếng rè, tiếng gió, tiếng gà vịt át lời. Một micro cài áo có dây là món nên mua đầu tiên nếu cần mua.
Thử sóng ở đúng chỗ sẽ livestream. Vườn, đồi, ao thường xa trạm phát sóng. Trước phiên công khai, livestream thử mười lăm phút ở đúng chỗ ấy, đúng giờ ấy. Nếu sóng chập chờn, chuyển về sân nhà có wifi và mang sản phẩm vào, còn cảnh vườn thì quay sẵn thành video ngắn để chiếu xen.
Điện thoại thứ hai cho người trực bình luận. Người trực đọc bình luận trên máy riêng, không cầm máy đang phát. Máy cũ trong nhà dùng được, miễn là đăng nhập đúng tài khoản để xem bình luận.
Sổ ghi đơn bằng giấy vẫn hữu ích. Phần mềm ghi đơn tiện, nhưng ở phiên đầu, một cuốn sổ kẻ sẵn cột tên, số lượng, địa chỉ giao giúp không sót đơn khi mạng chậm hoặc máy đơ.
Ví dụ: Thảo, 24 tuổi, làm người dẫn cho hợp tác xã chè
Thảo (tên giả định) về quê ở một tỉnh trung du phía Bắc sau khi học xong cao đẳng, giúp mẹ hái chè. Hợp tác xã chè trong xã muốn bán qua mạng nhưng các cô chú ngại đứng trước máy. Đoàn thanh niên xã mở lớp livestream hai buổi, Thảo đi học, rồi được hợp tác xã nhờ làm người dẫn.
Thảo không giỏi nói, nên chọn cách bán bằng việc làm thật: livestream ngay ở đồi chè lúc hái, ở xưởng lúc sao chè, cho người xem thấy lá, thấy lửa, thấy bàn tay. Một cô trong hợp tác xã ngồi cạnh trực bình luận và ghi đơn, một chú lo đóng gói. Ba tuần đầu mỗi phiên chỉ vài đơn, phần lớn là người quen. Đến tháng thứ hai, có khách ở thành phố quay lại mua lần hai, rồi giới thiệu thêm.
Điều Thảo học được là livestream không thay được chất lượng hàng. Người xem đến vì cảnh thật, ở lại vì chè ngon và gói hàng cẩn thận. Hợp tác xã sau đó cử thêm một bạn trẻ học cùng Thảo, để khi Thảo bận vẫn có người lên sóng.
Câu nên hỏi khi đăng ký lớp, và lỗi hay gặp
Khi nghe xã, hội đoàn thể hay trung tâm thông báo mở lớp livestream, hỏi mấy câu sau:
- Lớp có buổi thực hành lên sóng thật, có người xem góp ý không?
- Giảng viên là ai, đã từng bán loại hàng gần với hàng của mình chưa?
- Lớp có nói về giấy tờ an toàn thực phẩm, nguồn gốc hàng hoá, thuế không?
- Học xong có nhóm để hỏi tiếp, hay có buổi gặp lại sau một tháng không?
- Có thu khoản gì ngoài học phí không, ví dụ bắt mua thiết bị, gói quảng cáo?
Lỗi hay gặp của người mới: mua đèn, micro đắt trước khi biết mình có theo được không; livestream không có giờ cố định; nói quá về sản phẩm; nhận đơn mà không ghi lại, đến cuối phiên không nhớ ai đặt gì; và nản sau ba phiên vắng người xem. Ba phiên đầu vắng là chuyện thường, cứ giữ giờ và giữ chất lượng.
Một lỗi khó thấy hơn là bắt chước giọng của người bán nổi tiếng trên mạng: nói to, nói nhanh, hối thúc "chỉ còn vài suất". Người mua nông sản, đặc sản ở quê thường tin giọng thật thà, chậm rãi, biết rõ cây trồng thế nào, con cá nuôi ra sao. Cứ nói như đang tiếp khách quen đến nhà mua hàng, đó là lợi thế mà người bán ở thành phố không có.
Câu hỏi thường gặp
Học livestream bán hàng mất bao lâu?
Lớp của xã hoặc hội đoàn thể thường một đến ba buổi để biết thao tác. Muốn bán được đều, bạn cần thêm khoảng một đến hai tháng luyện phiên thật, có giờ cố định và có người trực bình luận.
Lớp livestream ở xã có mất tiền không?
Nhiều lớp do xã, hội phụ nữ, đoàn thanh niên, hội nông dân tổ chức là miễn phí hoặc thu rất ít. Nếu lớp đòi mua thiết bị hay gói dịch vụ kèm theo, nên hỏi kỹ và không đóng tiền vội.
Bán nông sản qua livestream có cần giấy tờ gì không?
Hàng thực phẩm cần đáp ứng quy định an toàn thực phẩm, hàng phải có nguồn gốc rõ. Hỏi cán bộ xã hoặc cơ quan quản lý an toàn thực phẩm của tỉnh xem sản phẩm cụ thể của bạn cần những giấy gì.
Người ít nói có làm livestream được không?
Được. Nhiều người ít nói chọn cách livestream ngay lúc đang làm việc thật như hái, phơi, đóng gói, để hình ảnh nói thay. Luyện trả lời mười câu hỏi hay gặp cũng giúp bớt lúng túng.
Livestream bán hàng có phải đóng thuế không?
Bán hàng thường xuyên qua mạng là hoạt động kinh doanh và có nghĩa vụ kê khai thuế theo quy định. Bạn nên hỏi cơ quan thuế nơi cư trú về cách kê khai phù hợp với quy mô của mình.
Có nên làm người dẫn livestream thuê cho cơ sở khác không?
Có thể, sau khi đã tự bán vững vài tháng. Thoả thuận rõ việc của bạn, cách tính công, ai chịu trách nhiệm về chất lượng hàng, và chỉ nhận bán hàng có nguồn gốc rõ ràng.