Với nghề biển ở dải Nam Trung Bộ, từ Đà Nẵng xuống Quảng Ngãi, Gia Lai (vùng Bình Định cũ), Đắk Lắk (vùng Phú Yên cũ), Khánh Hoà đến vùng Bình Thuận cũ nay thuộc Lâm Đồng, có hai loại nghề cần tách bạch: nghề phải có chứng chỉ mới được làm, như thuyền trưởng và máy trưởng tàu cá; và nghề học theo người làm là chính, như thuyền viên, chăm lồng bè, chế biến hải sản. Lớp ngắn hạn đáng học nhất cho ngư dân là chứng chỉ theo hạng tàu, an toàn và sơ cứu trên biển, sửa máy thuỷ.
Nơi đào tạo, sát hạch chứng chỉ tàu cá là cơ quan quản lý thuỷ sản của tỉnh và các cơ sở được giao đào tạo; lớp an toàn, sửa máy, nuôi trồng có ở trường nghề ven biển, hội nông dân, cơ quan khuyến ngư. Phần dưới nói rõ từng nghề cần gì, mỗi vùng biển có nghề gì nổi bật, các bước đi thi chứng chỉ, và những nghề trên bờ cho người muốn rời tàu.
Nghề biển nào phải có giấy, nghề nào học theo người làm
Các quy định về chứng chỉ thuyền viên tàu cá nằm trong Luật Thuỷ sản 2017 và văn bản hướng dẫn; chi tiết hạng và cỡ tàu có thể thay đổi nên luôn hỏi lại cơ quan quản lý thuỷ sản của tỉnh.
| Nghề | Giấy cần có | Học và thi ở đâu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Thuyền trưởng tàu cá | Chứng chỉ thuyền trưởng theo hạng, ứng với cỡ tàu | Cơ sở đào tạo được giao; cơ quan quản lý thuỷ sản tỉnh sát hạch, cấp | Cần thời gian đi biển tối thiểu tuỳ hạng |
| Máy trưởng tàu cá | Chứng chỉ máy trưởng theo hạng, ứng với công suất máy | Như trên | Người đang làm thợ máy nên đi thi sớm |
| Thuyền viên | Thường cần học an toàn cơ bản, sơ cứu | Lớp ngắn do cơ quan thuỷ sản, trường nghề, hội nghề cá mở | Vài ngày; nhiều lớp mở vào mùa nghỉ biển |
| Thợ sửa máy thuỷ, máy lạnh hầm cá | Không bắt buộc; chứng chỉ sơ cấp là lợi thế | Trường nghề ven biển, học việc tại xưởng | Nghề luôn thiếu thợ giỏi |
| Nuôi lồng bè | Không bắt buộc chứng chỉ nghề; cơ sở nuôi phải tuân thủ quy định về vùng nuôi | Lớp khuyến ngư, hội nông dân, học theo chủ lồng | Hỏi xã về vùng được phép đặt lồng |
| Chế biến hải sản, làm nước mắm | Chủ cơ sở cần giấy về an toàn thực phẩm; người làm được tập huấn | Hội phụ nữ, cơ quan an toàn thực phẩm, chính cơ sở | Bán ra ngoài càng xa càng đòi giấy |
Nghề lặn chăm lồng, lặn sửa chân vịt là nghề nguy hiểm nhưng hầu như không có lớp chuẩn ngắn hạn ở địa phương. Nếu bạn làm việc dưới nước, ít nhất hãy học sơ cứu đuối nước, cứu sinh, và không lặn sâu khi chưa có người hướng dẫn.
Mỗi vùng biển một kiểu nghề
Ven biển Đà Nẵng. Tàu cá vừa và nhỏ, nhiều ngư dân kết hợp làm dịch vụ cho khách du lịch như câu cá, ngắm biển, chở khách ra các bãi. Làm dịch vụ chở khách phải có giấy điều khiển phương tiện chở khách và tàu đủ điều kiện, khác với giấy tàu cá.
Quảng Ngãi và đảo Lý Sơn. Đội tàu đánh bắt xa bờ lớn, đi chuyến dài. Thợ máy, thuyền trưởng có chứng chỉ được săn đón. Trên đảo, nhiều người chuyển sang làm dịch vụ du lịch vào mùa biển êm.
Vùng Bình Định cũ và Phú Yên cũ. Nổi tiếng với nghề câu cá ngừ đại dương, đòi hỏi kỹ thuật bảo quản cá trên tàu để giữ chất lượng. Lớp bảo quản sản phẩm sau khai thác đáng học cho cả thuyền viên. Các đầm vịnh phía bắc vùng Phú Yên cũ có nghề nuôi tôm hùm lồng.
Khánh Hoà. Các vịnh kín gió thuận cho nuôi lồng bè: tôm hùm, cá biển, ốc hương. Ven biển vùng Ninh Thuận cũ có nhiều trại sản xuất tôm giống.
Vùng Bình Thuận cũ và đảo Phú Quý. Tàu lưới, tàu câu, cảng cá đông, nghề làm nước mắm truyền thống. Đặc khu Phú Quý xa bờ, ngư dân trên đảo nên hỏi lịch lớp mở ngay tại đảo để đỡ đi lại.
Các bước đi học và thi chứng chỉ thuyền trưởng, máy trưởng tàu cá
Thủ tục cụ thể do cơ quan quản lý thuỷ sản tỉnh hướng dẫn. Đây là trình tự chung mà phần lớn người đi thi trải qua:
- Xác định hạng cần thi. Hạng chứng chỉ gắn với chiều dài tàu (thuyền trưởng) hoặc công suất máy (máy trưởng). Hỏi chủ tàu thông số tàu bạn đang làm, rồi hỏi cơ quan thuỷ sản tàu ấy cần hạng nào.
- Kiểm điều kiện dự thi. Thường gồm tuổi, sức khoẻ, trình độ văn hoá tối thiểu và thời gian đã đi biển ở vị trí thấp hơn. Thiếu điều kiện nào thì tính cách bù trước.
- Chuẩn bị giấy tờ. Giấy tờ tùy thân, giấy khám sức khoẻ, ảnh, giấy xác nhận thời gian đi biển của chủ tàu hoặc của xã. Hỏi kỹ mẫu xác nhận để khỏi phải làm lại.
- Đăng ký lớp và học. Nội dung thường gồm luật thuỷ sản, an toàn, khí tượng, hàng hải cơ bản, máy tàu, thông tin liên lạc, ghi nhật ký khai thác. Đi học đủ buổi; nhiều lớp điểm danh chặt.
- Sát hạch. Thi lý thuyết và thực hành. Trượt phần nào thì hỏi lịch thi lại phần ấy.
- Nhận chứng chỉ và mang theo khi ra khơi. Giữ bản gốc ở nơi khô ráo trên tàu, chụp ảnh lưu thêm. Khi kiểm tra trên biển hay ở cảng, chứng chỉ phải xuất trình được.
Mùa gió mùa đông bắc và mưa bão cuối năm là lúc nhiều tàu nằm bờ, cũng là lúc nhiều nơi mở lớp. Hỏi lịch từ giữa năm để xếp chuyến biển cho khớp.
Lớp an toàn và quy định khai thác: ngắn mà đáng học nhất
Lớp an toàn cơ bản cho thuyền viên dạy những việc cứu mạng người: mặc áo phao đúng cách, dùng phao bè cứu sinh, chữa cháy trên tàu, sơ cứu vết thương, đuối nước, say nắng, xử lý khi người rơi xuống biển. Vài ngày học, nhưng nhiều thuyền viên làm biển cả chục năm chưa từng qua lớp nào bài bản.
Lớp thứ hai cần học là quy định về khai thác hợp pháp. Những năm gần đây, nghề cá Việt Nam phải siết chặt việc chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định: tàu phải giữ thiết bị giám sát hành trình hoạt động liên tục, ghi nhật ký khai thác, không vượt ranh giới vùng biển nước khác, khai báo khi ra vào cảng. Thuyền trưởng và cả thuyền viên cần hiểu, vì vi phạm có thể bị phạt nặng, tàu bị giữ, và ảnh hưởng tới cả nghề cá của tỉnh.
Lớp thứ ba là bảo quản sản phẩm trên tàu: làm lạnh cá đúng cách, vệ sinh hầm, ghi nguồn gốc lô cá. Lớp này giúp chủ tàu bán được giá tốt hơn, và thuyền viên biết làm đúng thì được giao việc chính.
Những lớp này thường được mở miễn phí hoặc hỗ trợ cho ngư dân. Hỏi ở cơ quan quản lý thuỷ sản, ban quản lý cảng cá và hội nghề cá ở địa phương.
Nghề trên bờ cho người muốn rời tàu
Không phải ai cũng đi biển được mãi. Người có kinh nghiệm biển chuyển lên bờ có lợi thế ở những nghề sau:
- Sửa máy thuỷ, máy lạnh hầm cá: học sơ cấp cơ khí động lực hoặc điện lạnh, rồi theo thợ ở xưởng gần cảng.
- Đóng và sửa vỏ tàu: tàu gỗ, tàu vỏ thép, vỏ composite đều cần thợ; học việc tại xưởng, kết hợp lớp hàn nếu làm tàu thép.
- Dịch vụ hậu cần nghề cá: cung cấp đá lạnh, nhiên liệu, ngư cụ, sửa lưới; người hiểu tàu dễ làm ăn với chủ tàu.
- Nuôi lồng bè, nuôi tôm: học lớp khuyến ngư, làm cùng chủ lồng một vụ trước khi tự làm.
- Du lịch biển: chở khách tham quan, câu cá trải nghiệm, homestay làng chài. Cần giấy điều khiển phương tiện chở khách, tàu đủ điều kiện, học thêm phục vụ khách.
Ví dụ giả định: anh Sáu, 38 tuổi, thợ máy tàu lưới ở vùng Phan Thiết, đi biển mười lăm năm. Mùa nghỉ biển năm ấy anh đi thi chứng chỉ máy trưởng để có giấy cho nghề đang làm, rồi học thêm lớp điện lạnh ba tháng. Hai năm sau anh mở xưởng nhỏ sửa máy lạnh hầm cá gần cảng, khách là chính những chủ tàu anh từng đi cùng.
Thanh niên làng chài: bắt đầu từ đâu
Nhiều em ở làng chài theo cha đi biển từ khi mới xong lớp 9, học nghề bằng mắt và tay. Đó là cách học thật, nhưng nếu thêm vài lớp ngắn đúng lúc thì con đường dài hơn nhiều. Bước đầu nên là lớp an toàn cơ bản và sơ cứu, học ngay trong năm đầu đi biển. Khi đã đủ thời gian đi biển theo yêu cầu, đăng ký thi chứng chỉ máy trưởng hoặc thuyền trưởng hạng thấp, rồi nâng dần.
Em nào chưa chắc muốn gắn với biển có thể học sơ cấp cơ khí động lực, điện lạnh hoặc hàn ở trường nghề ven biển. Những nghề này dùng được cả trên tàu lẫn trên bờ, đi đâu cũng có việc. Phụ huynh nên hỏi trường có ký túc xá, có hỗ trợ cho con em ngư dân không, và để các em học trọn một khoá trước khi quay lại tàu.
Điều quan trọng là có giấy tờ đúng tên, đúng hạng ngay từ đầu. Sau này lên làm thuyền trưởng, chủ tàu, mọi thủ tục đều dựa vào đó.
Câu nên hỏi khi đăng ký và chỗ hay vấp
"Tàu của mình cần chứng chỉ hạng nào?" Hỏi trước, đừng đăng ký theo bạn bè. Học sai hạng là mất một mùa.
"Thời gian đi biển của mình được xác nhận thế nào?" Nhiều người bị trả hồ sơ vì giấy xác nhận thiếu chữ ký, thiếu thông tin tàu. Hỏi mẫu trước khi nhờ chủ tàu ký.
"Lớp có hỗ trợ cho ngư dân không, ăn ở thế nào?" Người ở đảo, ở làng chài xa thị trấn cần biết trước để thu xếp.
Chỗ hay vấp: để chứng chỉ hết hạn hoặc thất lạc. Một số giấy có thời hạn hoặc phải cập nhật khi đổi tàu. Lưu ảnh chụp, ghi ngày cần làm lại.
Chỗ hay vấp: chở khách bằng tàu cá. Tàu cá không phải tàu chở khách. Muốn làm du lịch phải có tàu và giấy đúng loại, nếu không bị phạt và không được bảo hiểm khi có sự cố.
Câu hỏi thường gặp
Ngư dân đi biển lâu năm có phải đi học mới được thi chứng chỉ không?
Thường vẫn phải dự lớp theo chương trình của cơ sở đào tạo rồi mới sát hạch. Kinh nghiệm đi biển là điều kiện dự thi và giúp bạn qua phần thực hành dễ hơn, nhưng không thay được phần học quy định.
Học chứng chỉ thuyền trưởng tàu cá mất bao lâu?
Tuỳ hạng và lịch của cơ sở đào tạo, có lớp học dồn vài tuần, có lớp chia đợt. Hỏi cơ quan quản lý thuỷ sản tỉnh lịch lớp trong năm để chọn lúc tàu nằm bờ.
Người ở đảo Lý Sơn, Phú Quý có phải vào đất liền thi không?
Có đợt lớp và sát hạch được tổ chức ngay trên đảo để ngư dân đỡ đi lại, có đợt phải vào đất liền. Hỏi UBND đặc khu và cơ quan thuỷ sản tỉnh để biết lịch.
Nuôi tôm hùm lồng có cần học lớp không?
Không bắt buộc, nhưng lớp khuyến ngư giúp bạn hiểu chọn giống, thức ăn, phòng bệnh và quy định về vùng nuôi. Tay nghề thật vẫn cần làm cùng người nuôi lâu năm ít nhất một vụ.
Ngư dân muốn chuyển nghề có được hỗ trợ học nghề không?
Một số chương trình hỗ trợ ngư dân chuyển đổi nghề, nhất là khi tàu giảm hoặc vùng biển bị hạn chế khai thác. Hỏi UBND xã và trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh về chương trình đang có.
Học sửa máy tàu ở đâu nhanh nhất?
Nhanh nhất là theo thợ ở xưởng gần cảng cá, vừa làm vừa học. Muốn có giấy và hiểu bài bản thì học thêm lớp sơ cấp cơ khí động lực ở trường nghề ven biển.