Ở miền Tây, sửa máy ghe, máy xuồng là nghề học được trong khoảng ba đến sáu tháng để làm phụ, và làm thêm một đến hai mùa nước nữa thì tự nhận việc thông thường. Có hai đường học: lớp sơ cấp sửa động cơ ở trường nghề hoặc lớp của xã (có giấy, có lý thuyết), và học việc ở tiệm sửa máy ngay bến (không giấy, nhưng gặp đủ loại máy thật). Phần lớn thợ giỏi đi cả hai.
Nghề này hợp với người ở lại quê: ở đâu có ghe xuồng, máy bơm ruộng, máy sục ao tôm là ở đó có việc. Bài dưới tả công việc thật, so hai đường học, đưa lộ trình sáu tháng cho người chưa biết gì, danh sách dụng cụ nên sắm dần, mùa việc trên sông và những lỗi an toàn đã làm nhiều người bị thương.
Nghề sửa máy ghe gồm những việc gì
Thợ ở bến hiếm khi chỉ sửa một loại máy. Những việc dưới đây là phần lớn công việc một năm của một tiệm nhỏ ở miền Tây:
- Máy xăng nhỏ gắn đuôi tôm, máy ghe con: chỉnh bộ chế hòa khí, thay bugi, sửa đề, thay nhớt, làm lại bơm nước làm mát. Đây là việc nhiều nhất, người học bắt đầu từ đây.
- Máy dầu (diesel) của ghe lớn, ghe chở hàng: bơm cao áp, kim phun, làm lại đầu máy, thay bạc, xéc măng. Việc nặng hơn, cần học kỹ và có thợ cả kèm.
- Phần truyền động: trục láp, chân vịt, hộp số, gối đỡ. Chân vịt cong do đụng cây, đụng lưới là việc gặp hằng tuần.
- Điện trên ghe: bình ắc quy, đèn, máy phát nhỏ, dây điện bị hơi nước và muối làm rỉ.
- Máy bơm ruộng, máy sục khí ao tôm, máy cắt cỏ: không phải máy ghe, nhưng cùng loại động cơ, khách cùng là bà con trong xóm nên tiệm nào cũng nhận.
- Đi sửa tại chỗ: ghe chết máy giữa sông, ruộng cần bơm gấp. Thợ phải có xuồng, có túi đồ nghề gọn và biết chẩn đoán nhanh.
Người mới thường nghĩ nghề này chỉ là "tháo ra, lắp vô". Phần khó nhất lại là nghe tiếng máy, nhìn khói, ngửi mùi để đoán bệnh trước khi tháo. Thứ đó chỉ học được khi đứng cạnh thợ lâu năm.
Học lớp hay theo thợ ở bến: so từng mặt
Hai đường học bổ sung cho nhau. Bảng dưới giúp bạn biết mình đang thiếu phần nào để chọn bắt đầu từ đâu.
| Mặt so | Lớp sơ cấp ở trường nghề, lớp của xã | Theo thợ ở tiệm bến |
|---|---|---|
| Thời gian | Thường 2–3 tháng | Không cố định, thường nửa năm đến một năm mới làm chính |
| Lý thuyết | Có: nguyên lý động cơ hai thì, bốn thì, diesel, hệ nhiên liệu, hệ điện | Ít, thợ dạy theo kinh nghiệm |
| Máy thực hành | Máy mẫu, đôi khi cũ, ít đời máy | Đủ loại máy khách mang tới, có máy rất cũ |
| Giấy được cấp | Chứng chỉ sơ cấp hoặc chứng nhận | Không có |
| Chi phí | Học phí theo trường, có diện được hỗ trợ | Thường không học phí, nhưng tháng đầu ít hoặc không có công |
| Mối khách | Ít | Quen khách của tiệm, sau này dễ ra riêng trong vùng |
| Hợp với ai | Người chưa biết gì, cần nền và cần giấy | Người đã biết chút máy móc, cần tay nghề nhanh |
Cách nhiều người chọn: học lớp sơ cấp ở xã hoặc trường trước để biết nguyên lý, rồi xin vào tiệm ở bến. Chủ tiệm thích người đã có nền vì đỡ phải giảng lại từ đầu, và thường trả công sớm hơn.
Lộ trình sáu tháng cho người chưa biết gì về máy
Lộ trình mẫu cho người 18–40 tuổi, ở quê, muốn làm thợ sửa máy ghe. Có thể kéo dài hơn nếu bạn vừa học vừa làm ruộng:
- Tháng 1–2: học lớp sơ cấp sửa động cơ nhỏ, động cơ nông nghiệp. Mỗi buổi tự tay tháo lắp ít nhất một bộ phận, ghi tên chi tiết vào sổ, chụp ảnh thứ tự tháo.
- Tháng 3: xin vào một tiệm ở bến làm phụ. Việc đầu là rửa chi tiết, thay nhớt, thay bugi, dọn tiệm. Đừng chê việc vặt; đó là lúc bạn nhìn thợ làm.
- Tháng 4: nhận sửa máy xăng nhỏ dưới mắt thợ cả: chế hòa khí, đề, bơm nước. Ghi lại mỗi bệnh và cách sửa.
- Tháng 5: theo thợ đi sửa tại chỗ trên sông, học chẩn đoán nhanh và mang đồ gọn. Học thêm về chân vịt, trục láp.
- Tháng 6: bắt đầu phụ làm máy dầu. Nếu tiệm ít máy dầu, hỏi thợ cả cho đi theo khi có ghe lớn vào.
Hết sáu tháng, phần lớn người học đã làm được việc thông thường của máy xăng nhỏ. Máy dầu lớn cần thêm thời gian. Đừng vội ra riêng; ra sớm mà làm hỏng máy của khách thì mất tiếng trong xóm rất lâu mới lấy lại.
Dụng cụ nên sắm dần và thứ chưa nên mua
Người mới hay mua cả bộ đồ nghề đắt tiền ngay tuần đầu. Thực tế thợ ở bến sắm theo việc:
- Mua trước: bộ cờ lê, tuýp các cỡ thường gặp, tua vít, kìm, búa nhỏ, đồng hồ đo điện vạn năng, thước lá, bộ đo khe hở bugi.
- Mua khi đã nhận việc: cảo vô lăng, cảo bạc đạn, bộ đo áp suất nén, dụng cụ chỉnh kim phun. Hỏi thợ cả nên mua loại nào, mua chung với tiệm cũng được.
- Chưa nên mua: máy móc lớn như máy tiện, máy hàn công suất lớn. Những việc đó gửi tiệm cơ khí, khi có khách đều mới tính.
- Đồ cho đi sửa tại chỗ: túi chống nước, đèn pin đội đầu, áo phao, dây buộc. Đồ nghề rơi xuống sông là mất hẳn.
- Đồ bảo hộ: găng tay, kính, khẩu trang khi rửa chi tiết bằng xăng dầu.
Giữ sổ ghi từng máy đã sửa: chủ ghe, loại máy, bệnh, thay gì. Khách quay lại, bạn biết ngay lần trước làm gì, khách tin bạn hơn.
Mùa việc trên sông: khi nào đông, khi nào vắng
Nhịp việc của thợ máy ghe đi theo nhịp sông. Mùa nước lên, nhiều vùng đi lại bằng ghe xuồng nhiều hơn, máy chạy nhiều thì hỏng nhiều, chân vịt đụng cây trôi, lục bình. Đây là mùa đông việc. Mùa gặt, máy bơm và máy cắt lúa kéo về tiệm; mùa khô ở vùng nuôi tôm, máy sục khí chạy ngày đêm, gọi sửa liên tục.
Mùa vắng nhất thường là lúc giữa vụ, ruộng đã ổn, ghe ít chạy xa. Thợ khéo dùng lúc này để bảo dưỡng định kỳ cho khách quen: thay nhớt, thay lọc, kiểm tra trước mùa nước. Người học nghề nên vào tiệm trước mùa đông việc một, hai tháng để kịp được dạy cơ bản rồi bước vào mùa có nhiều máy thật.
Nếu bạn định học lớp sơ cấp, hỏi xã hoặc trường lịch mở lớp và chọn đợt kết thúc ngay trước mùa nước lên. Học xong là có việc để làm phụ, tay nghề lên nhanh nhất. Ngược lại, học xong đúng mùa vắng thì tiệm ít máy, bạn ngồi chờ, dễ nản và quên bớt những gì vừa học.
An toàn và lỗi hay gặp của thợ mới
Làm máy khi ghe chưa buộc chắc. Ghe trôi, người ngã xuống sông cùng đồ nghề. Buộc ghe hai đầu trước khi làm, mặc áo phao khi sửa tại chỗ giữa sông.
Hút thuốc, để lửa gần xăng. Tiệm máy ghe chứa nhiều xăng dầu và giẻ dính dầu. Một tàn thuốc đủ gây cháy cả dãy nhà ven sông.
Nổ máy thử khi chân vịt chưa nhấc khỏi nước hoặc có người đứng gần. Chân vịt quay bất ngờ gây thương tích nặng. Luôn báo to trước khi nổ máy.
Thay phụ tùng không đúng loại cho rẻ. Máy chạy được vài ngày rồi hỏng nặng hơn, khách mất lòng tin. Nói rõ với khách loại phụ tùng và để khách chọn.
Đổ nhớt thải xuống sông. Gom vào can, giao cho nơi thu gom. Đây là chuyện nhỏ nhưng người trong xóm để ý và nhớ lâu.
Nâng máy nặng một mình. Máy dầu, hộp số nặng hơn bạn tưởng. Nhờ người phụ hoặc dùng palăng, ròng rọc; đau lưng là lý do nhiều thợ trẻ phải nghỉ nghề sớm.
Câu nên hỏi khi gọi lớp và khi xin vào tiệm
Hai nơi, hai bộ câu hỏi. Ghi ra giấy, hỏi xong ghi câu trả lời để so sánh:
- Hỏi lớp: khoá dạy máy xăng nhỏ, máy dầu hay cả hai? Có máy ghe thật để thực hành không, hay chỉ máy nông nghiệp?
- Hỏi lớp: mỗi học viên được tự tháo lắp bao nhiêu buổi? Học xong cấp chứng chỉ sơ cấp hay chứng nhận?
- Hỏi lớp: có diện được hỗ trợ học phí không, cần giấy tờ gì? Lớp mở ở xã hay phải lên trường?
- Hỏi tiệm: học bao lâu thì được trả công, ăn trưa thế nào, nghỉ ngày nào trong tuần?
- Hỏi tiệm: tiệm làm nhiều máy loại gì, có đi sửa tại chỗ trên sông không?
- Hỏi tiệm: sau khi học xong, nếu muốn ra làm riêng ở xóm khác thì thợ cả có ngại không?
Câu cuối nghe hơi khó nói, nhưng hỏi từ đầu thì đỡ mất lòng về sau. Nhiều thợ già sẵn lòng cho học trò ra riêng ở vùng khác, miễn không mở tiệm ngay sát vách.
Ví dụ: anh Hiếu ở một cù lao và em Toàn vừa xong lớp 9
Anh Hiếu, 33 tuổi, từng làm công nhân cơ khí ở khu công nghiệp xa nhà, về quê vì con nhỏ. Anh đã quen máy móc nên bỏ qua lớp sơ cấp, xin thẳng vào tiệm của một thợ già ở bến cù lao. Sau ba tháng anh làm được máy xăng nhỏ; sau một năm thợ già nghỉ, giao lại khách quen. Anh vẫn đi học thêm một khoá ngắn về động cơ diesel ở trường nghề để nhận được ghe chở hàng.
Toàn, 15 tuổi, xong lớp 9, thích máy móc. Gia đình cho em học trung cấp nghề cơ khí động lực ở trường công lập, song song cuối tuần phụ tiệm sửa máy của chú. Em vừa có văn bằng, vừa có tay nghề, và vẫn có thể học tiếp lên cao hơn sau này nếu muốn.
Người đã có nền đi thẳng vào tiệm; người trẻ chưa có gì nên học bài bản trước. Không có đường nào là duy nhất, quan trọng là có người thợ giỏi chịu kèm.
Câu hỏi thường gặp
Học sửa máy ghe mất bao lâu?
Lớp sơ cấp thường hai đến ba tháng. Để tự làm việc thông thường của máy xăng nhỏ, đa số cần thêm vài tháng làm phụ ở tiệm. Máy dầu lớn cần lâu hơn, thường từ một năm trở lên.
Học sửa máy ghe ở đâu tại miền Tây?
Hỏi ủy ban xã về lớp sửa máy nông nghiệp, động cơ nhỏ; hỏi trường cao đẳng, trung cấp công lập trong tỉnh về lớp sơ cấp sửa động cơ. Muốn học thực tế thì xin vào tiệm sửa máy ở bến gần nhà.
Học theo thợ ở bến có được trả công không?
Thường tháng đầu không có công hoặc chỉ được bao cơm, sau đó trả theo ngày khi bạn làm được việc. Thỏa thuận rõ từ đầu thời gian học không công là bao lâu để tránh hiểu lầm.
Sửa máy ghe có cần giấy phép không?
Mở tiệm sửa máy nhỏ thường chỉ cần đăng ký hộ kinh doanh. Nếu định nhận sửa chữa lớn, cải hoán tàu cá thì cơ sở phải đáp ứng điều kiện riêng theo quy định về thủy sản. Hỏi phòng kinh tế của xã và cơ quan quản lý thủy sản của tỉnh khi định mở tiệm.
Nữ có học sửa máy ghe được không?
Được. Nhiều việc như chế hòa khí, điện ghe, máy bơm nhỏ không đòi sức quá nặng. Việc nhấc máy dầu lớn cần hai người, ở tiệm ai cũng làm theo cặp, nên không phải trở ngại.
Nghề sửa máy ghe có còn việc khi đường bộ tốt dần lên không?
Nhiều vùng vẫn dùng ghe xuồng chở hàng, đi ruộng, nuôi trồng. Ngoài máy ghe, thợ còn sửa máy bơm, máy sục khí, máy nông nghiệp. Người học nên học rộng các loại động cơ nhỏ để không phụ thuộc một loại máy.