NganHan.comNgắn Hạn
Hà Nội và đồng bằng sông Hồng

Học việc ở làng nghề đồng bằng sông Hồng: gốm, mộc, sơn mài, thêu, đúc đồng

Học việc ở làng nghề vùng đồng bằng sông Hồng: nghề nào bắt đầu từ công đoạn gì, bao lâu ra hàng bán được, tìm nhà thợ thế nào, thoả thuận gì và giữ sức khoẻ ra sao.

A teenage apprentice sands a carved wooden panel beside an elderly craftsman in a village woodworking shed, dust floating in shafts of sunlight, low angle, warm honey brown tones

Ở đồng bằng sông Hồng, học việc tại làng nghề là con đường học nghề thủ công gần như duy nhất cho các nghề gốm, mộc, sơn mài, thêu, đúc đồng, mây tre đan: không có lớp khai giảng, bạn vào nhà một người thợ, làm từ công đoạn đơn giản nhất, và sau vài tháng đến một năm mới làm được hàng bán. Nghề phần thô học nhanh, nghề tinh như chạm, vẽ, khảm thì phải nhiều năm.

Những làng nghề nổi tiếng nằm rải rác quanh Hà Nội, trong vùng Bắc Ninh, vùng Nam Định cũ, vùng Thái Bình cũ và Ninh Bình. Bài này không giới thiệu từng làng mà đi vào phần người học cần: nghề nào bắt đầu từ đâu, tìm nhà thợ thế nào, thoả thuận những gì, giữ sức khoẻ ra sao trong xưởng, và khi nào nên học thêm một khoá ở trường.

Học việc ở làng nghề khác đi học lớp thế nào

Ở lớp nghề, có giáo trình, có lịch, có bài kiểm tra cuối khoá và một tờ chứng chỉ. Ở làng nghề, không có những thứ đó. Bạn học bằng cách làm cạnh người thợ, xem họ làm, làm lại, bị sửa, làm lại lần nữa. Người thợ cả ít khi giảng dài; họ chỉ bằng tay, bằng một câu ngắn, có khi chỉ bằng cách lấy lại món hàng bạn vừa làm hỏng để làm mẫu.

Cái được lớn nhất là bạn học trên hàng thật, theo đơn hàng thật, biết hàng nào bán được, hàng nào bị trả lại. Bạn cũng học được những mẹo không có trong sách: cách chọn gỗ không nứt, cách canh lửa lò, cách pha sơn theo trời nồm hay trời hanh. Người học việc chăm chỉ ở làng thường được giữ lại làm, hoặc được giới thiệu sang nhà khác khi tay đã vững.

Cái thiếu là giấy tờ và sự đều đặn. Không có chứng chỉ, nên nếu sau này muốn vào xưởng lớn hay dạy lại người khác theo kiểu chính quy, bạn có thể cần học thêm. Nhà thợ bận đơn thì dạy, rảnh đơn thì cho nghỉ; có tháng bạn học được nhiều, có tháng gần như chỉ dọn xưởng. Biết trước điều này giúp bạn không nản.

Mỗi nghề bắt đầu từ đâu, bao lâu ra hàng

Thời gian dưới đây là mức hay nghe ở các làng nghề, tuỳ người và tuỳ nhà thợ. Phần thô là làm được hàng bán ở mức phổ thông; phần tinh là làm được hàng cao cấp, có thể nhận đơn riêng.

NghềCông đoạn người mới bắt đầuRa hàng phổ thôngLên tay tinhLưu ý sức khoẻ
GốmNhào đất, đổ khuôn, sửa mộc, tráng men3 đến 6 thángVuốt tay, vẽ: nhiều nămBụi đất, men; nóng ở khu lò
Mộc mỹ nghệChà nhám, đánh vecni, lắp ráp3 đến 6 thángĐục, chạm: nhiều nămBụi gỗ, tiếng ồn máy
Sơn màiBó vải, bả, mài nước6 tháng đến 1 nămVẽ, khảm: nhiều nămSơn ta có thể gây dị ứng da
Thêu tayThêu nền, mũi cơ bản, can mẫu1 đến 3 thángThêu tranh, thêu tóc: vài nămMỏi mắt, mỏi cổ vai
Đúc đồngLàm khuôn, đánh bóng, nguội3 đến 6 thángChạm, hoàn thiện tinh: nhiều nămKim loại nóng chảy, khói
Mây tre đanChẻ nan, đan nền2 tuần đến 2 thángĐan mẫu khó: vài nămDằm tay, thuốc chống mốc

Nếu cần có việc nhanh, thêu và mây tre đan cho bạn ra hàng sớm nhất và làm được tại nhà. Nếu muốn theo nghề lâu dài và chịu được thời gian học dài, gốm, mộc, sơn mài, đúc đồng có chỗ để lên tay nghề cao.

Tìm nhà thợ nhận học việc: đi thế nào, nói gì

Làng nghề không đăng tuyển người học việc trên báo. Thông tin đi qua người quen, qua xã và qua chính việc bạn đến tận nơi:

  1. Hỏi bộ phận văn hoá xã hội của xã có làng nghề, hoặc hội phụ nữ, đoàn thanh niên ở đó: nhà nào đang cần người, có lớp truyền nghề nào sắp mở không.
  2. Đến làng vào buổi sáng ngày thường, khi xưởng đang làm. Đi một vòng, xem xưởng nào đông thợ, nhiều hàng đang làm dở; đó là dấu hiệu có đơn đều.
  3. Vào hỏi trực tiếp chủ xưởng, nói ngắn: bạn là ai, ở đâu, muốn học công đoạn gì, có thể làm mấy ngày một tuần.
  4. Xin làm thử vài ngày trước khi thoả thuận lâu dài, để cả hai bên xem có hợp không.
  5. Nếu được nhận, hỏi ngay ai là người kèm bạn hằng ngày, vì chủ xưởng thường bận việc đơn hàng.
  6. Ghi lại thoả thuận bằng vài dòng viết tay, hai bên cùng giữ.

Người đến làng nghề với thái độ học thật, chịu làm việc vặt trong mấy tuần đầu mà không than, thường được chỉ nghề nhanh hơn người đến với yêu cầu ngay từ đầu.

Những điều nên nói rõ ở nhà thợ làng nghề

Học việc ở làng nghề thường dựa trên lòng tin, nhưng nói rõ từ đầu giúp tránh hiểu lầm sau này. Những điều riêng của làng nghề cần hỏi:

  • Công đoạn và thời gian: tháng đầu làm gì, khi nào được làm công đoạn tiếp theo, khi nào được làm trọn một món.
  • Công: giai đoạn nào chỉ học, giai đoạn nào được tính công theo sản phẩm, tính thế nào.
  • Hàng hỏng: nếu bạn làm hỏng nguyên liệu khi tập, ai chịu. Ở nghề gỗ quý, sơn mài, đồng, nguyên liệu đắt nên câu này rất quan trọng.
  • Ăn ở: có bao ăn trưa không, người ở xa có chỗ ngủ lại không.
  • Đồ bảo hộ: xưởng có khẩu trang lọc bụi, găng tay, kính, nút tai cho người học không, hay bạn tự mua.
  • Khi muốn nghỉ: báo trước bao lâu, có ràng buộc gì không.

Pháp luật lao động có quy định về học nghề, tập nghề với người sử dụng lao động, gồm cả chuyện trả công khi người học trực tiếp làm ra sản phẩm. Ở làng nghề, thoả thuận thường đơn giản hơn, nhưng bạn có quyền hỏi và có quyền từ chối nếu điều kiện không rõ ràng.

Giữ sức khoẻ trong xưởng làng nghề

Bụi gỗ, bụi đất, bụi đá. Làm lâu không đeo khẩu trang lọc bụi đúng loại sẽ hại phổi dần dần. Khẩu trang vải mỏng không đủ. Xưởng có máy hút bụi ở chỗ chà nhám, chỗ cắt là xưởng có trách nhiệm.

Sơn ta và hoá chất. Sơn ta dễ gây dị ứng da với người mới tiếp xúc, có người sưng ngứa cả tuần. Đeo găng, mặc áo dài tay, rửa tay ngay khi dính. Dung môi, vecni cần làm ở chỗ thoáng.

Lửa, kim loại nóng chảy, lò nung. Ở nghề đúc và nghề gốm, bỏng là tai nạn hay gặp nhất. Người mới không được tự ý lại gần nồi đồng, cửa lò khi chưa được hướng dẫn.

Mắt và cổ vai. Thêu, vẽ, chạm đòi nhìn gần nhiều giờ. Ngồi đủ sáng, nghỉ mắt định kỳ, đứng dậy vận động sau mỗi giờ để không đau cổ vai kéo dài.

Tiếng ồn. Máy cưa, máy bào, máy mài ở xưởng mộc, xưởng đồng rất ồn. Nút tai rẻ mà giữ được thính lực cả đời làm nghề. Nhiều thợ già ở làng nghề nghe kém chỉ vì những năm trẻ không ai nhắc chuyện này.

Từ người học việc đến thợ nhận đơn riêng

Sau khi tay nghề vững, phần đông thợ làng nghề đi theo một trong ba hướng. Hướng thứ nhất là ở lại làm thợ chính cho xưởng đã dạy mình, tính công theo sản phẩm; ổn định, không phải lo đầu ra. Hướng thứ hai là nhận hàng gia công về làm tại nhà cho vài xưởng cùng lúc; tự do hơn, nhưng phải giữ chất lượng đều để không bị trả hàng. Hướng thứ ba là mở xưởng nhỏ, tự nhận đơn; cần vốn, cần mối khách và cần hiểu cả chuyện giao hàng, đóng gói, giữ chữ tín.

Trong lúc còn học việc, có vài việc giúp bạn đi đường nào cũng thuận: chụp ảnh lại những món mình làm, từ món hỏng đầu tiên tới món đạt; ghi sổ mỗi tháng đã làm được công đoạn nào; làm quen với người đến lấy hàng, người bán nguyên liệu trong làng. Sổ và ảnh là hồ sơ tay nghề của bạn khi chuyển sang xưởng khác hoặc khi chào hàng.

Đừng vội mở xưởng riêng ngay khi vừa ra hàng phổ thông. Hàng làng nghề cạnh tranh bằng độ tinh và chữ tín, mà cả hai đều cần thời gian. Nhiều thợ giỏi làm thuê thêm vài năm, gom đủ mối khách rồi mới tách ra.

Kết hợp lớp ở trường với học việc ở làng, và chuyện của em Nam

Một số trường cao đẳng, trung cấp công lập trong vùng có ngành mỹ thuật ứng dụng, mộc, gốm, sơn mài; một số xã có làng nghề phối hợp mở lớp truyền nghề ngắn hạn do chính nghệ nhân, thợ giỏi trong làng đứng dạy. Học một khoá như vậy trước khi vào xưởng giúp bạn có nền vẽ, đọc mẫu, và có một tờ chứng chỉ, rồi học việc ở làng để lên tay. Hỏi xã có làng nghề xem năm nay có lớp truyền nghề không; lớp loại này thường ít chỗ và ưu tiên người trong vùng.

Em Nam là ví dụ giả định: 16 tuổi, vừa học xong lớp 9 ở một xã gần làng mộc, thích vẽ và làm đồ bằng tay. Gia đình bàn với em, chọn cho em học trung cấp nghề mộc kết hợp học văn hoá, đồng thời mỗi kỳ nghỉ hè đến một xưởng trong làng học việc chà nhám, lắp ráp. Em không bỏ việc học, chỉ chọn một con đường có nghề trong tay sớm.

Với phụ huynh: đi học nghề ở làng hay ở trường không phải lựa chọn dành cho người học kém. Nhiều thợ giỏi ở các làng nghề vào nghề từ tuổi mười lăm, mười sáu vì thích làm tay. Điều cần lo là con có thật sự thích nghề không và nơi học có an toàn cho tuổi của con không; người dưới mười tám tuổi chỉ được làm những việc pháp luật cho phép với lao động chưa thành niên.

Câu hỏi thường gặp

Học việc ở làng nghề có mất tiền không?

Phần lớn nhà thợ không thu tiền học việc, đổi lại người học làm việc cho xưởng trong thời gian đầu. Có nơi bao ăn, có nơi tính công khi bạn đã làm ra sản phẩm. Hỏi rõ ngay từ đầu và ghi lại thoả thuận.

Học nghề thủ công nào ra hàng nhanh nhất?

Thêu và mây tre đan thường cho người mới làm được hàng bán sớm nhất, trong vài tuần đến vài tháng, và làm được tại nhà. Gốm, mộc, sơn mài, đúc đồng cần thời gian dài hơn mới làm được hàng đều tay.

Học việc ở làng nghề có được cấp chứng chỉ không?

Thường là không, vì học theo kiểu cầm tay chỉ việc. Nếu cần chứng chỉ, bạn có thể học một khoá ngắn ở trường nghề hoặc lớp truyền nghề do xã phối hợp tổ chức, rồi học việc ở làng để lên tay.

Tìm nhà thợ nhận học việc ở làng nghề thế nào?

Hỏi xã, hội phụ nữ, đoàn thanh niên ở làng nghề xem nhà nào đang cần người, rồi đến tận xưởng vào buổi sáng ngày thường để hỏi trực tiếp. Xin làm thử vài ngày trước khi thoả thuận lâu dài.

Học sinh vừa xong lớp 9 có nên đi học việc ở làng nghề không?

Nếu em thật sự thích làm tay, đây là con đường đáng cân nhắc, tốt nhất là kết hợp học trung cấp nghề và học việc vào kỳ nghỉ. Gia đình cần kiểm nơi làm an toàn và chỉ giao việc phù hợp với lao động chưa thành niên.

Làm ở xưởng làng nghề có hại sức khoẻ không?

Có những rủi ro thật như bụi, sơn, lửa, tiếng ồn, mỏi mắt. Phần lớn giảm được nhờ khẩu trang lọc bụi đúng loại, găng tay, nút tai, chỗ làm thoáng và nghỉ giải lao đúng lúc. Chọn xưởng có đồ bảo hộ cho người học.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138