Hộ có vườn, ao, ruộng muốn đón khách thường cần học vài buổi đến khoảng hai tháng: phục vụ ăn uống sạch sẽ, thiết kế một buổi trải nghiệm có nhịp, giới thiệu vườn nhà cho khách hiểu, giữ an toàn, và nắm giấy tờ khi nấu ăn hay cho khách ngủ lại. Lớp loại này hay do ngành văn hoá, thể thao và du lịch của tỉnh, hội nông dân, các chương trình du lịch cộng đồng phối hợp với xã mở, hoặc trường có ngành du lịch mở lớp sơ cấp nghiệp vụ.
Du lịch nông trại không cần vườn thật to hay nhà thật đẹp. Thứ khách tìm là được làm thử một việc của nhà nông, ăn một bữa quê đúng vị, nghe người trong vùng kể chuyện thật. Bài này giúp bạn biết lớp nào hợp, học những gì, giấy tờ cần hỏi theo nguyên lý, cách dựng một buổi trải nghiệm nửa ngày, và những lỗi làm khách không quay lại.
Du lịch nông trại ở quê thật ra là gì
Có ba kiểu thường gặp. Kiểu thứ nhất là khách đến trong ngày: vào vườn hái trái, cấy lúa, bắt cá, nhổ rau, rồi ăn một bữa cơm quê. Kiểu này hợp với hộ gần thành phố hoặc gần tuyến du lịch có sẵn, ít đầu tư nhất. Kiểu thứ hai là khách ngủ lại một hai đêm trong nhà dân, sinh hoạt cùng chủ nhà, thường gọi là homestay. Kiểu thứ ba là nhiều hộ trong thôn cùng làm du lịch cộng đồng: hộ này cho ngủ, hộ kia nấu ăn, hộ khác dạy dệt, đan, làm bánh, cả thôn chia việc.
Ở vùng núi phía Bắc và Tây Nguyên, du lịch cộng đồng thường gắn với ruộng bậc thang, nhà sàn, nghề dệt, ẩm thực của đồng bào. Ở miền Tây, khách tìm vườn trái cây, đi xuồng trong kênh rạch, tát mương bắt cá. Ở đồng bằng phía Bắc và miền Trung, có làng nghề, đồng sen, vườn rau, cánh đồng lúa gần các điểm di tích.
Điều chung là khách đến vì sự thật: nhà nông thật, việc thật, món ăn thật. Hộ cố làm cho giống khu nghỉ dưỡng thường tốn kém mà lại mất chính thứ khách cần. Với đồng bào dân tộc thiểu số, giữ nếp sinh hoạt và tập quán theo cách của mình, không biến nghi lễ thành trò diễn theo yêu cầu, chính là điều làm điểm du lịch có giá trị lâu dài.
Học những gì, bao lâu, để làm việc gì
Không phải hộ nào cũng cần học hết. Đánh dấu những dòng phù hợp với kiểu đón khách bạn định làm.
| Nội dung học | Thời gian thường gặp | Dùng cho việc gì | Học ở đâu |
|---|---|---|---|
| Kiến thức du lịch cộng đồng, đón tiếp khách | Vài buổi đến một tuần | Mọi kiểu đón khách | Lớp của ngành du lịch tỉnh, hội nông dân, chương trình du lịch cộng đồng |
| Nghiệp vụ lưu trú (dọn phòng, giường, vệ sinh) | Hai đến bốn tuần | Cho khách ngủ lại | Lớp sơ cấp ở trường có ngành du lịch |
| Chế biến món ăn địa phương, an toàn thực phẩm | Một đến bốn tuần | Nấu cho khách | Lớp sơ cấp nấu ăn, tập huấn an toàn thực phẩm |
| Thiết kế hoạt động trải nghiệm, kể chuyện | Vài buổi | Dẫn khách đi vườn, ruộng, làng nghề | Lớp du lịch cộng đồng, học tại điểm đang chạy |
| Sơ cứu, an toàn cho khách | Một đến hai buổi | Khi có ao, sông, dốc, con vật | Lớp sơ cứu cộng đồng, trạm y tế xã |
| Ngoại ngữ giao tiếp cơ bản | Vài tuần đến vài tháng | Khi có khách nước ngoài | Lớp buổi tối, học qua điện thoại |
Kiểu đón khách trong ngày chỉ cần ba dòng đầu và dòng sơ cứu. Cho khách ngủ lại thì cần thêm nghiệp vụ lưu trú và giấy tờ riêng. Học dần theo nhu cầu, đừng học dàn trải rồi không dùng.
Giấy tờ cần hỏi, theo nguyên lý
Nấu ăn cho khách là kinh doanh dịch vụ ăn uống. Cần đảm bảo điều kiện an toàn thực phẩm phù hợp với quy mô, người nấu nên có xác nhận kiến thức an toàn thực phẩm. Hỏi cán bộ xã và cơ quan quản lý an toàn thực phẩm của tỉnh.
Cho khách ngủ lại là kinh doanh lưu trú. Homestay phải đáp ứng điều kiện về cơ sở lưu trú theo Luật Du lịch 2017 và văn bản hướng dẫn, khai báo lưu trú cho khách, đảm bảo phòng cháy chữa cháy. Hỏi ngành du lịch tỉnh và công an xã trước khi nhận khách ngủ lại.
Đăng ký hộ kinh doanh. Khi đón khách thường xuyên có thu tiền, nên đăng ký hộ kinh doanh và hỏi về nghĩa vụ thuế.
Giới thiệu vườn nhà khác với hướng dẫn viên du lịch. Chủ nhà giới thiệu vườn, ruộng của mình cho khách là bình thường. Còn dẫn đoàn đi nhiều điểm, đi tour như một hướng dẫn viên thì nghề hướng dẫn viên du lịch cần thẻ theo quy định, hỏi ngành du lịch tỉnh.
Bảo hiểm và an toàn. Ao, sông, xuồng, dốc, trâu bò đều là rủi ro. Hỏi về bảo hiểm cho khách và chuẩn bị phao, hộp sơ cứu, lối đi an toàn.
Mẫu một buổi trải nghiệm nửa ngày
Mẫu dưới đây cho hộ có vườn trái cây và ao cá ở vùng đồng bằng. Thay hoạt động theo vườn nhà bạn, nhưng giữ nhịp: chào, làm, nghỉ, ăn, mua.
- Đón khách (khoảng nửa giờ): mời nước trà, kể ngắn về vườn: nhà trồng từ khi nào, giống gì, mùa nào ngon. Dặn an toàn: lối đi trơn, bờ ao, không tự hái trái trên cành cao.
- Đi vườn (khoảng một giờ): chỉ khách cách nhận trái chín, hái đúng cách, cắt cuống. Cho trẻ con làm việc dễ như nhặt trái rụng, tưới cây.
- Hoạt động chính (khoảng một giờ): tát mương bắt cá, làm bánh, chiết cây, tuỳ nhà. Có người lớn đứng gần khi trẻ ở bờ nước.
- Nghỉ và ăn (khoảng một giờ): bữa cơm có món từ chính vườn, ao nhà. Nói cho khách biết món gì làm từ cái họ vừa hái, vừa bắt.
- Chia tay (khoảng nửa giờ): cho khách mua trái, đặc sản mang về, xin họ góp ý. Lưu số khách để báo khi tới mùa sau.
Buổi trải nghiệm đầu tiên nên mời người quen làm khách thử, không thu tiền hoặc thu ít, rồi hỏi họ chỗ nào chán, chỗ nào mệt, chỗ nào muốn thêm. Sửa xong mới mở cho khách lạ.
Ví dụ: vợ chồng chị Mai và vườn trái cây ven sông
Chị Mai, 36 tuổi, và chồng là người giả định ở một xã vườn ven sông miền Tây. Vườn nhà có chôm chôm, măng cụt, một cái mương nuôi cá. Thấy khách từ thành phố hay tìm về vùng mình mùa trái chín, hai vợ chồng định đón khách trong ngày.
Chị học lớp du lịch cộng đồng do xã phối hợp với ngành du lịch tỉnh mở khoảng một tuần, rồi học thêm tập huấn an toàn thực phẩm. Chồng chị theo một điểm du lịch đã chạy ở xã bên học cách dẫn khách đi vườn, bơi xuồng. Họ không xây thêm gì lớn, chỉ làm lối đi lát gạch, nhà vệ sinh sạch, mái che có bàn ăn và mua phao cho trẻ con.
Mùa đầu, khách chủ yếu là người quen giới thiệu. Họ ghi chép mỗi đoàn: bao nhiêu người, thích gì, phàn nàn gì. Khách hay khen bữa cơm và cảnh tát mương; hay than nắng nóng và muỗi. Mùa sau, chị dời giờ đón khách sớm hơn, trồng thêm cây che bóng, chuẩn bị thuốc chống muỗi.
Vợ chồng chị chưa có homestay, vì chưa đủ điều kiện và chưa muốn đầu tư. Họ chọn làm tốt kiểu đón khách trong ngày trước, và đó là quyết định hợp lý với phần lớn hộ mới bắt đầu.
Học việc ở một điểm du lịch đang chạy trước khi tự làm
Lớp học cho bạn khung, nhưng cách một điểm du lịch nông trại vận hành mỗi ngày thì phải đứng trong đó mới thấy: ai nhận điện thoại đặt chỗ, ai đi chợ, ai dọn nhà vệ sinh sau mỗi đoàn, làm gì khi khách đến trễ hai tiếng hoặc trời đổ mưa giữa buổi đi vườn. Vì vậy nhiều chương trình du lịch cộng đồng tổ chức cho hộ mới đi học hỏi ở các điểm đã làm vài năm, có khi ở ngay xã bên, có khi ở tỉnh khác.
Nếu không có chương trình, bạn có thể tự xin làm phụ vài cuối tuần ở một điểm quen: phụ bếp, dọn dẹp, dẫn trẻ con đi vườn. Đừng ngại việc nhỏ. Chính việc nhỏ cho thấy những thứ lớp học ít nói: chuẩn bị bao nhiêu nước uống cho một đoàn, để dép khách ở đâu khi mưa, cách nói với khách muốn hái quá số trái đã thoả thuận.
Khi đi học việc, mang theo một cuốn sổ và ghi ba thứ: việc gì chiếm nhiều công nhất, khách hay khen gì, khách hay phàn nàn gì. Về nhà, so với vườn mình để biết nên giữ hoạt động nào, bỏ hoạt động nào. Chủ điểm du lịch lâu năm thường sẵn lòng chỉ nếu bạn ở vùng khác, không giành khách trực tiếp của họ, và bạn hỏi thẳng thắn.
Câu nên hỏi khi gọi lớp và lỗi hay gặp
Khi gọi cán bộ xã, ngành du lịch tỉnh hoặc trường có ngành du lịch, hỏi:
- Lớp dạy cho kiểu đón khách nào: trong ngày, homestay hay du lịch cộng đồng cả thôn?
- Có buổi đi xem một điểm đang đón khách thật không?
- Có lồng phần an toàn thực phẩm và sơ cứu không, cuối khoá cấp giấy gì?
- Học xong có được giới thiệu vào tuyến du lịch của xã, của tỉnh không?
- Lỗi hay gặp: đầu tư xây phòng, hồ bơi trước khi có khách; làm giống khu du lịch thành phố nên mất vẻ quê; không dặn an toàn khi có ao, sông; thu tiền mà không nói rõ trước gồm những gì; bỏ rác bừa quanh vườn sau mỗi đoàn.
Lỗi đáng tiếc nhất là bỏ qua người trong thôn. Điểm du lịch nông trại sống lâu khi hàng xóm cũng có phần: bán rau, nấu ăn, chở khách. Khi cả thôn được lợi, cả thôn cùng giữ đường sạch, giữ cảnh đẹp và giữ giá phải chăng.
Câu hỏi thường gặp
Mở du lịch nông trại có cần vườn thật rộng không?
Không cần. Một vườn vừa phải, có một hai hoạt động cho khách làm thử, một bữa ăn quê sạch sẽ và chỗ nghỉ có bóng mát đã đủ để đón khách trong ngày. Điều quan trọng hơn là sự thật, sạch và an toàn.
Học làm du lịch cộng đồng ở đâu?
Thường có lớp do ngành văn hoá, thể thao và du lịch của tỉnh, hội nông dân hoặc các chương trình du lịch cộng đồng phối hợp với xã mở. Trường có ngành du lịch mở lớp sơ cấp nghiệp vụ lưu trú, phục vụ. Hỏi cán bộ xã về đợt gần nhất.
Cho khách ngủ lại nhà mình có cần giấy phép không?
Có. Cho khách ngủ lại có thu tiền là kinh doanh lưu trú, phải đáp ứng điều kiện theo quy định về du lịch, khai báo lưu trú và phòng cháy chữa cháy. Hỏi ngành du lịch tỉnh và công an xã trước khi nhận khách ngủ lại.
Đón khách nước ngoài có cần biết tiếng Anh không?
Biết vài câu giao tiếp cơ bản giúp rất nhiều, nhưng không bắt buộc ngay từ đầu. Nhiều điểm bắt đầu bằng khách trong nước, sau đó học dần ngoại ngữ qua lớp buổi tối hoặc nhờ người trẻ trong thôn hỗ trợ khi có đoàn khách nước ngoài.
Làm du lịch nông trại có ảnh hưởng tới việc làm vườn không?
Có, nếu nhận khách quá nhiều vào mùa bận. Nên chọn ngày đón khách cố định, giới hạn số đoàn mỗi tuần, và để khách tham gia đúng những việc vườn đang cần làm. Như vậy du lịch hỗ trợ việc vườn chứ không chiếm chỗ.