Ở Tuyên Quang mới, nghề ngắn hạn chia rõ hai nửa: nửa phía bắc (vùng Hà Giang cũ) cần người làm du lịch cộng đồng, phục vụ homestay, nấu ăn và dẫn khách; nửa phía nam (Tuyên Quang cũ) cần người chăm cây ăn quả, trồng và chế biến gỗ rừng trồng, cùng một ít nghề du lịch quanh hồ và di tích. Lớp thường do xã, hội phụ nữ, đoàn thanh niên mở tại chỗ, hoặc do trường cao đẳng, trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh mở lưu động về bản.
Tỉnh trải rất dài, từ vùng đồi thấp tới cao nguyên đá sát biên giới. Người ở vùng cao không thể ngày nào cũng xuống trung tâm tỉnh học, nên phần lớn lớp nghề ngắn được đưa về gần dân. Bài này đi theo đúng hai nửa tỉnh, rồi đến cách đăng ký lớp ở xã và lộ trình học trước mùa khách đông.
Vùng cao nguyên đá: những việc du lịch đang cần người
Chủ và người làm homestay. Khách đến vùng cao nguyên đá thích ngủ trong nhà trình tường, nhà sàn của chính người địa phương. Việc học cần nhất là giữ phòng, chăn đệm, nhà vệ sinh sạch theo chuẩn khách mong đợi, đặt phòng và nhận khách qua điện thoại. Khoá ngắn chừng một tháng là đủ để bắt đầu.
Nấu ăn cho khách. Khách muốn ăn mèn mén, thắng cố, rau rừng, nhưng cũng cần bếp sạch, nước sạch và món ít cay cho người lạ miệng. Lớp nấu ăn ngắn ở đây dạy cả an toàn thực phẩm, bảo quản thịt trong mùa nóng và cách tính khẩu phần theo đoàn.
Dẫn khách đi bộ và thuyết minh về bản. Thanh niên biết đường, biết chuyện bản mình có thể dẫn khách đi bộ qua nương ngô, chợ phiên, làng nghề. Muốn thuyết minh có tính phí tại khu, điểm du lịch thì cần thẻ hướng dẫn viên du lịch tại điểm do cơ quan quản lý du lịch của tỉnh cấp sau khi qua kiểm tra.
Lái xe chở khách trên đèo. Nhiều khách thuê người chở bằng xe máy qua các con đèo. Việc này đòi hỏi giấy phép lái xe đúng hạng và tay lái vững trên đường dốc, sương mù. Nếu làm thành nghề kinh doanh, tìm hiểu thêm quy định về vận tải khách với cơ quan giao thông của tỉnh; đừng chở khách khi chưa có giấy tờ.
Sửa xe máy cơ bản cho khách đi phượt. Khách thuê xe hay gặp thủng săm, đứt xích, phanh mòn. Một khoá sửa xe máy cơ bản vài tuần giúp người ở các điểm dừng chân có thêm việc. Nghề sửa xe chi tiết thuộc phạm vi riêng; ở đây chỉ cần mức đủ xử lý sự cố dọc đường.
Vùng phía nam tỉnh: cam, gỗ rừng trồng và nghề trong xưởng
Nửa phía nam là vùng trung du với đồi cam, đồi keo, rừng trồng và những xưởng chế biến gỗ quy mô vừa. Cam sành ở đây có tiếng từ lâu, nhưng nhà vườn cũng biết cây cam rất dễ bệnh, già cỗi nhanh nếu chăm không đúng. Lớp ngắn về chăm cam, phòng sâu bệnh, cắt tỉa, ghép cải tạo vườn thường do khuyến nông và hội nông dân mở theo mùa, học ngay ở vườn mẫu trong xã.
Với gỗ rừng trồng, chuỗi việc dài hơn người ta nghĩ: trồng và chăm rừng, khai thác đúng kỹ thuật, vận hành máy bóc, máy ép ván, phân loại gỗ, làm đồ mộc. Các xưởng chế biến cần người vận hành máy và người làm nguội, đánh bóng. Khoá ngắn ở trường nghề về mộc dân dụng hoặc vận hành máy chế biến gỗ thường ba tháng, có thực hành trong xưởng thật.
An toàn là chuyện phải nói thẳng: xưởng gỗ có máy cắt, máy bào, bụi gỗ và tiếng ồn lớn. Lớp tốt phải dạy bạn đeo găng, kính, khẩu trang đúng cách và quy trình dừng máy. Nếu lớp bỏ qua phần này để kịp tiến độ, coi như thiếu phần quan trọng nhất.
Bảng nghề, thời gian học, giấy và nơi làm
Bảng gom các khoá hay gặp ở cả hai nửa tỉnh. Thời gian chỉ là mức thường thấy, mỗi lớp mỗi khác.
| Nghề | Học bao lâu | Giấy được cấp | Làm ở đâu |
|---|---|---|---|
| Phục vụ homestay, buồng phòng | 3 đến 6 tuần | Giấy chứng nhận đào tạo | Homestay trong bản, nhà nghỉ thị trấn |
| Nấu ăn phục vụ khách du lịch | 1 đến 2 tháng | Chứng chỉ đào tạo; giấy an toàn thực phẩm làm riêng | Bếp homestay, quán ăn điểm dừng chân |
| Hướng dẫn tại điểm du lịch | Lớp ôn vài tuần | Thẻ hướng dẫn viên tại điểm (thi riêng) | Khu, điểm du lịch, đoàn khách đi bộ |
| Chăm sóc, cải tạo vườn cam | Vài tuần theo mùa | Giấy chứng nhận đào tạo | Vườn nhà, hợp tác xã cây ăn quả |
| Mộc dân dụng, vận hành máy chế biến gỗ | 3 tháng | Chứng chỉ sơ cấp | Xưởng gỗ, cơ sở đồ mộc |
| Dệt lanh, thêu, may đồ thổ cẩm | Vài tuần đến vài tháng | Giấy của lớp hoặc hợp tác xã | Tại nhà, bán cho khách và cửa hàng |
Với nghề du lịch, giấy học nghề thường không phải điều khách hỏi. Điều khách nhớ là phòng sạch, món ăn ngon, người chủ nhà nói chuyện vui và giữ đúng lời hẹn. Khoá học tốt là khoá giúp bạn làm được những việc ấy.
Đăng ký lớp nghề ở xã: các bước thường gặp
Ở vùng cao, phần lớn lớp nghề được tổ chức theo danh sách của xã, thôn. Quy trình tuy khác nhau từng nơi nhưng thường gồm:
- Trưởng thôn, bản hoặc chi hội phụ nữ, đoàn thanh niên thông báo có lớp sắp mở, thường qua họp thôn hoặc loa xã.
- Bạn đăng ký tên với trưởng thôn hoặc cán bộ xã, khai nghề muốn học, hoàn cảnh gia đình (hộ nghèo, cận nghèo, người dân tộc thiểu số, người khuyết tật) để được xét hỗ trợ.
- Nộp bản sao căn cước, giấy tờ chứng minh diện ưu tiên nếu có. Hỏi kỹ cần mấy bản, có cần chứng thực không, để khỏi đi lại nhiều lần.
- Xã gửi danh sách lên cơ sở đào tạo. Khi đủ người, lớp được mở tại nhà văn hoá thôn, trường học hoặc cơ sở mẫu trong xã.
- Đi học đủ buổi, thực hành và làm bài kiểm tra cuối khoá. Ai vắng quá số buổi cho phép thường không được cấp giấy và có thể mất suất hỗ trợ đợt sau.
Nếu thôn bạn chưa từng có lớp nghề bạn cần, cứ nói với xã. Khi đủ một nhóm người cùng muốn học, xã có thể đề xuất mở lớp lưu động. Đừng chờ thông báo mà không lên tiếng.
Lộ trình tám tuần trước mùa khách đông
Vùng cao nguyên đá đông khách nhất vào mùa hoa cuối thu và dịp lễ, Tết. Nếu nhà bạn định đón khách mùa tới, đây là lộ trình mẫu bắt đầu từ khoảng hai tháng trước.
| Tuần | Học gì | Làm gì ở nhà |
|---|---|---|
| 1 đến 2 | Học lớp phục vụ buồng phòng, vệ sinh | Sửa nhà vệ sinh, giường, chăn đệm cho sạch và đủ |
| 3 đến 4 | Học nấu món địa phương cho khách, an toàn thực phẩm | Thử nấu cho người quen, ghi lại món hợp miệng khách |
| 5 | Học nhận đặt phòng qua điện thoại, chụp ảnh nhà | Chụp ảnh phòng, bữa ăn, cảnh quanh nhà lúc trời đẹp |
| 6 | Học sơ cứu cơ bản, xử lý khi khách say xe, ngã xe | Chuẩn bị hộp sơ cứu, số liên lạc trạm y tế xã |
| 7 đến 8 | Đón thử một đoàn nhỏ người quen hoặc khách giới thiệu | Ghi lại điều khách phàn nàn, sửa trước mùa chính |
Đừng dồn mọi việc vào tuần cuối. Khách mùa cao điểm đặt phòng trước vài tuần; nhà nào sẵn sàng sớm mới có khách đặt. Sau mùa, ngồi lại ghi những gì khách khen và chê, đó là bài học cho lớp nâng cao năm sau.
Câu nên hỏi khi chọn lớp và nơi học việc
Ở vùng cao, nhiều lớp mở theo danh sách nên người học ít khi được chọn. Dù vậy, trước khi ghi tên, vẫn nên hỏi người tổ chức vài câu sau:
- Lớp học vào giờ nào trong ngày, có tránh được giờ lên nương, giờ đưa đón con không?
- Giáo viên có biết tiếng dân tộc của bản không, hay có người phiên dịch khi giảng phần khó?
- Bao nhiêu buổi được thực hành tại một homestay, một vườn cam hay một xưởng gỗ đang hoạt động?
- Học xong lớp có giới thiệu cho nhà nào đang đón khách hoặc xưởng nào đang cần người không?
- Nếu phải vắng vì việc nhà, đám cưới, đám ma trong bản thì học bù thế nào?
- Ai giữ danh sách học viên, khi cần giấy xác nhận đã học thì hỏi ai?
Nếu muốn học việc ở một homestay đang làm tốt trong tỉnh thay vì đi lớp, cứ hỏi thẳng chủ nhà. Nhiều chủ homestay vùng cao sẵn lòng nhận người trong bản phụ việc mùa khách, vừa làm vừa học. Thoả thuận rõ việc phải làm, giờ giấc và chuyện ăn ở ngay từ đầu, kể cả khi là người quen.
Ví dụ một gia đình vùng cao bắt đầu làm du lịch
Ví dụ giả định: anh Sùng 32 tuổi, người H'Mông, nhà ở một thôn gần con đèo nổi tiếng. Trước đây cả nhà trồng ngô và nuôi bò. Năm ngoái xã mở lớp du lịch cộng đồng, anh và vợ cùng đi học: chị học phục vụ phòng và nấu ăn, anh học dẫn khách đi bộ và sơ cứu. Lớp học ngay ở nhà văn hoá thôn, mỗi tuần mấy buổi, sắp xếp sau giờ lên nương.
Sau khoá học, gia đình làm lại nhà vệ sinh, may thêm chăn đệm, giữ nguyên căn nhà trình tường của ông bà. Anh nhờ em họ biết dùng điện thoại chụp ảnh nhà và đưa lên mạng. Mùa đầu khách không nhiều, chủ yếu là khách đi xe máy ghé ngủ một đêm. Mùa thứ hai, nhờ khách cũ giới thiệu, nhà có khách đều hơn.
Điều gia đình anh Sùng làm đúng: học trước khi đón khách, giữ nếp nhà của dân tộc mình thay vì làm theo kiểu nhà nghỉ thành phố, và không vay nhiều để xây phòng mới khi chưa biết khách có đến không. Đó là con đường nhiều hộ vùng cao đang đi, chậm mà chắc.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề ở vùng Hà Giang cũ có phải xuống trung tâm tỉnh không?
Phần lớn lớp nghề du lịch, nông nghiệp và thủ công được mở ngay tại xã hoặc thôn, giáo viên đến dạy. Chỉ những khoá cần xưởng máy lớn mới học ở trường. Hỏi trưởng thôn hoặc cán bộ xã về lịch lớp sắp tới.
Người dân tộc thiểu số học nghề có được hỗ trợ không?
Người dân tộc thiểu số, người thuộc hộ nghèo, cận nghèo và một số diện khác thường được hỗ trợ chi phí học nghề ngắn hạn theo chính sách hiện hành. Mức hỗ trợ và giấy tờ cần nộp thay đổi theo thời kỳ, nên hỏi cán bộ lao động của xã khi đăng ký.
Muốn làm homestay có cần học nghề không?
Không có quy định bắt buộc phải có chứng chỉ học nghề để làm homestay, nhưng cơ sở lưu trú phải đáp ứng điều kiện về an ninh, phòng cháy và vệ sinh. Một khoá phục vụ buồng phòng và nấu ăn giúp bạn đón khách đúng cách ngay từ mùa đầu.
Lớp trồng cam ở Tuyên Quang học những gì?
Thường gồm chọn giống, bón phân, tưới nước, cắt tỉa, phòng trừ sâu bệnh hại cam, ghép cải tạo vườn già và thu hái, bảo quản. Lớp thường học ở vườn mẫu ngay trong xã, theo đúng giai đoạn của cây.
Chở khách du lịch bằng xe máy qua đèo cần giấy gì?
Trước hết phải có giấy phép lái xe đúng hạng và xe đủ điều kiện lưu hành. Nếu làm thường xuyên như một nghề kinh doanh, nên hỏi cơ quan quản lý giao thông và du lịch của tỉnh về quy định đăng ký, bảo hiểm cho khách.
Học nghề chế biến gỗ ra làm ở đâu?
Có thể làm ở các xưởng chế biến gỗ rừng trồng, cơ sở làm ván, đồ mộc dân dụng trong tỉnh, hoặc tự mở xưởng mộc nhỏ sau khi có kinh nghiệm. Khi học, nên hỏi lớp có cho thực tập ở xưởng thật không.