Muốn dẫn khách trong phạm vi một khu du lịch, điểm du lịch ở quê (làng nghề, bản du lịch cộng đồng, di tích, vườn quốc gia), con đường ngắn nhất là thẻ hướng dẫn viên du lịch tại điểm: học một lớp bồi dưỡng vài tuần, rồi qua kỳ kiểm tra nghiệp vụ do cơ quan chuyên môn về du lịch cấp tỉnh tổ chức. Không đòi bằng cao đẳng, đại học như thẻ hướng dẫn viên nội địa hay quốc tế.
Đổi lại, thẻ tại điểm chỉ dùng trong phạm vi điểm, khu du lịch, không dẫn đoàn đi tuyến dài được. Với người ở làng, ở bản, biết chuyện quê mình, đó lại là việc vừa sức nhất. Bài này nói ba loại thẻ khác nhau thế nào, cách tìm lớp và lịch kiểm tra ở tỉnh, học những gì, lộ trình chuẩn bị, ví dụ người học và những lỗi hay gặp khi mới dẫn khách.
Ba loại thẻ hướng dẫn viên và thẻ nào hợp với người ở quê
Luật Du lịch 2017 chia hướng dẫn viên thành ba loại. Bảng dưới tóm theo góc người học nghề; điều kiện chi tiết bạn hỏi lại cơ quan cấp thẻ của tỉnh.
| Loại thẻ | Dẫn khách ở đâu | Đường học thường gặp | Ai cấp |
|---|---|---|---|
| Tại điểm | Trong phạm vi một khu du lịch, điểm du lịch | Lớp bồi dưỡng vài tuần, rồi đạt kỳ kiểm tra nghiệp vụ hướng dẫn tại điểm | Cơ quan chuyên môn về du lịch cấp tỉnh |
| Nội địa | Khách trong nước, đi các tuyến trong cả nước | Có trình độ cao đẳng trở lên chuyên ngành hướng dẫn du lịch, hoặc ngành khác kèm chứng chỉ nghiệp vụ | Cơ quan chuyên môn về du lịch cấp tỉnh |
| Quốc tế | Khách nước ngoài và khách trong nước | Như nội địa, thêm điều kiện về ngoại ngữ | Cơ quan chuyên môn về du lịch cấp tỉnh |
| Người kể chuyện, thuyết minh trong làng không có thẻ | Đón khách cùng hướng dẫn viên có thẻ, làm mẫu nghề, kể chuyện | Học tại chỗ, lớp của xã, hợp tác xã du lịch | Không có thẻ |
| Thuyết minh viên ở bảo tàng, di tích | Trong bảo tàng, di tích | Tuyển dụng và đào tạo nội bộ của đơn vị quản lý | Đơn vị quản lý di tích |
Thẻ tại điểm hợp với người đã sống lâu ở vùng có khách đến, biết chuyện làng, biết nghề, biết đường. Nếu sau này muốn dẫn đoàn đi tuyến dài, bạn phải học tiếp theo đường của thẻ nội địa; thẻ tại điểm không tự chuyển lên được.
Tìm lớp bồi dưỡng và lịch kiểm tra ở tỉnh mình
Hỏi thẳng cơ quan quản lý du lịch của tỉnh. Ở hầu hết các tỉnh, đây là Sở có chức năng quản lý văn hoá, thể thao và du lịch. Hỏi lịch kiểm tra nghiệp vụ hướng dẫn du lịch tại điểm trong năm, hồ sơ dự kiểm tra gồm gì, có lớp bồi dưỡng nào được công nhận trước kỳ kiểm tra không.
Ban quản lý khu du lịch, di tích, vườn quốc gia. Nơi có khách đông thường tự tổ chức hoặc phối hợp mở lớp cho người địa phương, vì họ cần người dẫn tại điểm. Hỏi ban quản lý xem năm nay có kế hoạch không.
Trường cao đẳng có ngành du lịch trong tỉnh. Trường hay đứng ra mở lớp bồi dưỡng nghiệp vụ hướng dẫn tại điểm theo đặt hàng. Gọi phòng đào tạo thường xuyên.
UBND xã, hợp tác xã du lịch cộng đồng. Ở các bản, làng làm du lịch cộng đồng, xã và hợp tác xã thường gom người đăng ký để mở lớp ngay tại địa phương, đỡ phải đi xa.
Trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh. Hỏi lớp này có nằm trong danh mục được hỗ trợ học không, nhất là với lao động nông thôn, người dân tộc thiểu số ở vùng có chương trình hỗ trợ.
Lớp bồi dưỡng tại điểm thường học những gì
Nội dung tuỳ tỉnh và tuỳ điểm du lịch, nhưng thường có các phần sau. Biết trước để tự ôn những chỗ mình yếu:
- Kiến thức về chính điểm du lịch: lịch sử, kiến trúc, nghề truyền thống, cây cối, con vật, lễ hội, các câu chuyện được kiểm chứng.
- Kỹ năng dẫn đoàn: đếm khách, chọn chỗ đứng nói, giữ nhịp đi, xử lý khi đoàn tách nhóm, xử lý khi có người mệt, ngã.
- Kỹ năng thuyết minh: mở bài, kể chuyện ngắn gọn, trả lời câu hỏi khó, nói đủ to mà không gào.
- Văn hoá ứng xử: tôn trọng phong tục của đồng bào, nhắc khách xin phép trước khi chụp ảnh người dân, không đưa khách vào nơi gia đình chưa đồng ý.
- An toàn và sơ cứu cơ bản, nhất là ở vùng núi, sông nước.
- Quy định pháp luật về du lịch liên quan tới người hướng dẫn tại điểm.
- Với điểm đón khách nước ngoài: vài trăm câu tiếng Anh hoặc ngoại ngữ thường dùng.
Kỳ kiểm tra nghiệp vụ thường có phần thuyết minh thực tế tại điểm, nên hãy tập nói to bài thuyết minh ngay ở chỗ bạn sẽ dẫn khách, không chỉ đọc thuộc trong nhà.
Lộ trình sáu tuần chuẩn bị trước kỳ kiểm tra
Ghép giữa lớp bồi dưỡng và tự luyện. Nếu lớp của tỉnh ngắn hơn, dùng phần còn lại để tập ở điểm.
- Tuần 1: Ghi lại mọi câu chuyện về làng, bản, di tích mà bạn biết. Hỏi người già, ban quản lý, đối chiếu tài liệu chính thức; câu chuyện nào chưa kiểm chứng thì ghi rõ là "theo lời kể".
- Tuần 2: Chia điểm du lịch thành năm đến bảy chỗ dừng. Mỗi chỗ một bài nói hai đến ba phút, có một chi tiết khách sẽ nhớ.
- Tuần 3: Dẫn thử người nhà, bạn bè đi đúng tuyến, bấm giờ. Nhờ họ hỏi những câu khó.
- Tuần 4: Học sơ cứu cơ bản, ghi số liên hệ cứu hộ của khu vực, tìm hiểu đoạn đường nào trơn, dốc.
- Tuần 5: Nếu điểm có khách nước ngoài, luyện phần chào hỏi, giới thiệu, nhắc an toàn bằng ngoại ngữ.
- Tuần 6: Nộp hồ sơ, tham dự kỳ kiểm tra. Trong lúc chờ kết quả, đi theo hướng dẫn viên có thẻ vài đoàn để quan sát.
Sau khi có thẻ, hãy giữ thói quen ghi lại câu hỏi khách hay hỏi. Sau một mùa, bài thuyết minh của bạn sẽ tốt lên rõ rệt nhờ chính những câu hỏi đó.
Mùa khách và cách nhận việc sau khi có thẻ
Khách theo mùa, thu nhập theo mùa. Vùng biển đông khách mùa hè, vùng núi phía Bắc đông vào mùa lúa chín và mùa hoa, di tích đông vào dịp lễ hội đầu năm. Người dẫn tại điểm nên tính trước mùa vắng sẽ làm gì, thường là nghề của gia đình, làm vườn, dệt, nấu ăn cho homestay.
Ba nguồn đoàn thường gặp. Ban quản lý khu du lịch phân công theo lịch; công ty lữ hành đưa đoàn tới và thuê người dẫn tại điểm; khách lẻ tự đến hỏi. Mỗi nguồn có cách tính công khác nhau, nên hỏi rõ trước khi nhận, ghi lại thoả thuận.
Giữ liên lạc với hướng dẫn viên tuyến. Hướng dẫn viên đưa đoàn từ thành phố về là người quyết định có gọi bạn lần sau không. Đúng giờ, nói gọn, bàn giao đoàn đủ người là cách giữ quan hệ tốt nhất.
Cập nhật bài thuyết minh mỗi mùa. Làng có thêm nghề, di tích được tu bổ, bản có lễ mới phục dựng: mỗi thay đổi là một câu chuyện mới cho khách. Người dẫn lâu năm thường giữ một cuốn sổ ghi các chuyện mới nghe được trong năm.
Đeo thẻ khi hành nghề. Thẻ là thứ chứng minh bạn hành nghề đúng quy định. Khi có đoàn kiểm tra hoặc khi khách hỏi, xuất trình thẻ giúp khách yên tâm và tránh rắc rối cho chính bạn và khu du lịch.
Ví dụ: chị Mai, 32 tuổi, ở một bản du lịch cộng đồng vùng núi phía Bắc
Chị Mai (tên giả định) là người dân tộc thiểu số ở một bản làm du lịch cộng đồng thuộc vùng núi phía Bắc. Nhà chị làm homestay, chị hay dẫn khách đi quanh bản, kể chuyện về nghề dệt và các lễ của bản. Khi ban quản lý du lịch của xã phối hợp với trường cao đẳng trong tỉnh mở lớp bồi dưỡng hướng dẫn tại điểm ngay tại xã, chị đăng ký cùng tám người trong bản.
Phần khó nhất với chị không phải kiến thức về bản, mà là nói theo trình tự, giữ thời gian và nói tiếng Anh cơ bản với khách nước ngoài. Chị tập dẫn chồng và em gái đi đúng tuyến mỗi tối, bấm giờ từng chỗ dừng. Ở kỳ kiểm tra, chị thuyết minh tại khung cửi trong nhà văn hoá của bản, kể về hoa văn và ý nghĩa của từng màu theo lời các bà trong bản.
Có thẻ rồi, chị nhận dẫn khách của các công ty lữ hành đưa tới bản. Chị giữ nguyên tắc chỉ đưa khách vào nhà đã đồng ý, nhắc khách xin phép trước khi chụp ảnh người già và trẻ nhỏ. Chị nói khách quý nhất là được nghe chuyện từ người trong bản kể, nên chị không cố nói cho giống hướng dẫn viên thành phố.
Câu nên hỏi khi gọi cơ quan du lịch, và lỗi người mới hay mắc
Khi gọi Sở quản lý du lịch hoặc ban quản lý điểm, chuẩn bị:
- Năm nay có kỳ kiểm tra nghiệp vụ hướng dẫn tại điểm cho khu, điểm du lịch [tên điểm nơi bạn ở] không, vào khoảng tháng mấy?
- Hồ sơ dự kiểm tra gồm những giấy gì, nộp ở đâu?
- Có lớp bồi dưỡng trước kỳ kiểm tra không, ai tổ chức, học bao lâu?
- Thẻ tại điểm được dùng ở những điểm nào, có thời hạn không, đổi lại thế nào?
- Người hướng dẫn tại điểm làm việc với khu du lịch theo hình thức nào: hợp đồng, theo đoàn, hay qua hợp tác xã?
Nêu đúng tên điểm du lịch giúp người nghe máy tra lịch nhanh hơn, vì mỗi điểm có thể có kỳ kiểm tra riêng. Lỗi hay gặp khi mới dẫn khách: kể chuyện chưa kiểm chứng như sự thật; nói quá dài ở một chỗ dừng, khách đứng nắng mỏi chân; đưa khách vào nhà dân không báo trước; để khách tách đoàn ở chỗ nguy hiểm. Lỗi nhỏ nhưng làm mất lòng cả bản là nói về phong tục của đồng bào bằng giọng lạ lẫm, so sánh hơn kém; người dẫn tại điểm là người giữ thể diện cho quê mình.
Câu hỏi thường gặp
Hướng dẫn viên du lịch tại điểm có cần bằng cao đẳng không?
Không bắt buộc bằng cao đẳng như thẻ nội địa hay quốc tế. Điều kiện chính là đạt kỳ kiểm tra nghiệp vụ hướng dẫn du lịch tại điểm do cơ quan chuyên môn về du lịch cấp tỉnh tổ chức, cùng các điều kiện chung khác.
Thẻ hướng dẫn viên tại điểm dùng được ở đâu?
Chỉ dùng trong phạm vi khu du lịch, điểm du lịch được ghi nhận. Muốn dẫn đoàn đi các tuyến trong tỉnh hay cả nước thì phải có thẻ hướng dẫn viên nội địa hoặc quốc tế.
Lớp bồi dưỡng hướng dẫn tại điểm học bao lâu?
Thường vài tuần, tuỳ tỉnh và tuỳ điểm du lịch. Nhiều nơi mở lớp ngay tại xã hoặc tại khu du lịch để người địa phương đi học thuận tiện. Hỏi cơ quan quản lý du lịch của tỉnh để biết lịch.
Không biết ngoại ngữ có làm hướng dẫn viên tại điểm được không?
Được, nếu điểm du lịch chủ yếu đón khách trong nước. Nếu điểm có nhiều khách nước ngoài, bạn nên học thêm các câu giao tiếp cơ bản để chào hỏi, giới thiệu và nhắc an toàn.
Người dân tộc thiểu số có được ưu tiên học không?
Nhiều tỉnh có chương trình hỗ trợ học nghề, bồi dưỡng cho lao động nông thôn và đồng bào dân tộc thiểu số ở vùng du lịch cộng đồng. Hỏi UBND xã và trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh.
Chưa có thẻ có được dẫn khách quanh bản không?
Người dân vẫn có thể đón khách, làm mẫu nghề, kể chuyện cùng hướng dẫn viên có thẻ. Nhưng nếu nhận dẫn khách như một hướng dẫn viên có thu phí, bạn nên có thẻ tại điểm để đúng quy định.