Ở trung du và miền núi phía Bắc, người muốn học nghề ngắn hạn thường có hai đường: chờ hoặc đề nghị lớp được mở ngay tại xã, tại bản (nghề nông nghiệp, chế biến, du lịch cộng đồng, thủ công), hoặc xuống trường nghề của tỉnh học có ở nội trú (nghề cần xưởng như sửa máy, điện, may công nghiệp). Nghề nên chọn tuỳ tỉnh: vùng trung du nhiều khu công nghiệp, vùng biên giới có cửa khẩu, vùng núi cao có du lịch, dược liệu, chè, cây ăn quả.
Bài này dành cho người ở chín tỉnh của vùng: Phú Thọ, Thái Nguyên, Tuyên Quang, Lào Cai, Lạng Sơn, Cao Bằng, Điện Biên, Lai Châu, Sơn La. Thay vì đi sâu từng tỉnh, bài so sánh cả vùng, giải thích lớp mở về bản vận hành thế nào, và giúp bạn quyết khi nào nên học gần nhà, khi nào đáng đi xa.
Chín tỉnh, nghề nổi bật và kiểu lớp hay gặp
Bảng dưới gói gọn những gì người hỏi lớp cần biết trước. Đây là đặc điểm phổ biến, mỗi xã trong tỉnh có thể khác.
| Tỉnh | Gồm vùng cũ | Nghề ngắn hạn nổi bật | Kiểu lớp hay gặp |
|---|---|---|---|
| Phú Thọ | Vĩnh Phúc, Hoà Bình | Vận hành máy, xe nâng, chè, homestay | Trường nghề, lớp trong nhà máy, lớp ở xã |
| Thái Nguyên | Bắc Kạn | Kỹ thuật cho công nhân điện tử, chè, du lịch hồ | Lớp buổi tối, lớp ở xã |
| Tuyên Quang | Hà Giang | Homestay cao nguyên đá, cam, gỗ rừng trồng | Lớp lưu động ở thôn |
| Lào Cai | Yên Bái | Khách sạn, kho bãi cửa khẩu, quế, chè | Trường nghề, khách sạn tự dạy, lớp ở xã |
| Lạng Sơn | Giữ nguyên | Kho vận, xe nâng, hồi, na | Trường nghề, cơ sở đào tạo lái xe, lớp ở xã |
| Cao Bằng | Giữ nguyên | Du lịch thác và núi đá, rèn, hương, hạt dẻ | Lớp lưu động, học việc ở làng nghề |
| Điện Biên | Giữ nguyên | Sửa máy nông nghiệp, cà phê, du lịch di tích | Trường nghề, lớp ở xã |
| Lai Châu | Giữ nguyên | Dược liệu dưới tán rừng, chè, dẫn đường leo núi | Lớp lưu động, hợp tác xã |
| Sơn La | Giữ nguyên | Sơ chế quả, bò sữa, cá lồng lòng hồ | Hợp tác xã, lớp ở xã, trường nghề |
Nhìn bảng sẽ thấy một điểm chung: ở miền núi, lớp ở xã và hợp tác xã chiếm phần lớn. Trường nghề của tỉnh vẫn cần cho những nghề có máy móc, nhưng người học phải tính chuyện ăn ở xa nhà.
Một lớp mở về bản diễn ra thế nào
Nhiều người chưa từng học lớp nghề nên không biết bắt đầu từ đâu. Ở hầu hết các xã vùng cao, một lớp đưa về tận nơi thường đi theo trình tự này:
- Xã tổng hợp nhu cầu học nghề từ các thôn, bản, thường qua trưởng bản, chi hội phụ nữ, chi đoàn thanh niên, chi hội nông dân.
- Xã đề xuất lên tỉnh hoặc liên hệ cơ sở đào tạo; cơ sở cử giáo viên, mang dụng cụ, vật tư về dạy.
- Lớp học ở nhà văn hoá thôn, trường học, hoặc ngay tại vườn, chuồng, xưởng của một hộ làm mẫu. Giờ học thường được xếp né giờ lên nương.
- Phần lớn thời gian là thực hành: ghép cây, tiêm phòng cho lợn gà, sao chè, dọn phòng, nấu ăn cho khách, tuỳ nghề.
- Cuối khoá có kiểm tra thực hành. Ai học đủ buổi và đạt được cấp giấy chứng nhận hoặc chứng chỉ của cơ sở đào tạo.
- Sau lớp, một số nơi có cán bộ quay lại kiểm tra, hướng dẫn thêm khi học viên làm thật, nhất là với nghề trồng trọt, chăn nuôi.
Điều người học có thể chủ động: khi xã hỏi nhu cầu, nói rõ mình muốn học nghề gì, rủ thêm người cùng thôn. Lớp chỉ mở khi đủ người, nên một nhóm năm, bảy người cùng đề nghị có sức nặng hơn một người.
Học bằng tiếng mẹ đẻ và học khi không giỏi chữ
Ở nhiều bản, người lớn tuổi hoặc phụ nữ ít đi học chưa đọc thạo tiếng Việt. Đây không phải lý do để không đi học nghề. Các lớp lưu động thường có giáo viên hoặc cán bộ xã nói được tiếng của bản, hoặc có người phiên dịch đi kèm, nhất là phần giảng lý thuyết. Khi ghi tên, nói rõ bạn cần hỗ trợ ngôn ngữ để lớp sắp xếp.
Lớp tốt cho người ít chữ dạy bằng tay và mắt nhiều hơn bằng giấy: làm mẫu, cho làm lại, dùng hình vẽ, cho chụp ảnh từng bước bằng điện thoại để về nhà xem lại. Bài kiểm tra cuối khoá cũng chủ yếu là thực hành. Nếu lớp bắt chép nhiều, đọc tài liệu dày mà không làm, bạn có thể đề nghị giáo viên làm mẫu thêm.
Người trẻ biết chữ trong bản có thể giúp người lớn tuổi: ghi lại các bước bằng tiếng dân tộc, đọc cho cả nhóm nghe tài liệu phát tay, giúp làm thủ tục đăng ký. Nhiều lớp thành công chính nhờ những người trẻ như vậy. Ngược lại, người lớn tuổi lại là người giữ cách làm cũ đã thử qua nhiều mùa: cách chọn đất, xem trời, làm hàng thủ công. Một lớp tốt để hai thế hệ ngồi cạnh nhau, người trẻ mang kỹ thuật mới, người già chỉ chỗ nào hợp với đất bản mình, chỗ nào không.
Khi nào nên xuống tỉnh học có ở nội trú
Học gần nhà tiện, nhưng không phải nghề nào cũng dạy được ở bản. Những nghề cần máy lớn, xưởng, điện ổn định như sửa máy nông nghiệp, điện dân dụng, hàn, may công nghiệp, vận hành máy chế biến, hay nghề phải thi lấy giấy như lái xe, xe nâng, thường chỉ học được ở trường nghề hoặc cơ sở đào tạo của tỉnh.
Đáng đi xa khi: nghề đó có việc ngay ở quê hoặc gần quê sau khi học (ví dụ sửa máy cho cánh đồng của xã), bạn có người lo việc nhà trong vài tháng, và trường có chỗ ở, có hỗ trợ ăn ở, đi lại cho diện của bạn. Chưa nên đi khi: nghề học xong chỉ có việc ở thành phố xa mà bạn không định đi, hoặc nhà đang vào mùa không ai thay.
Trước khi xuống tỉnh, nhờ cán bộ xã hoặc giáo viên gọi trước cho trường hỏi chỗ ở. Học sinh vừa xong THCS, THPT đi học nội trú lần đầu thì phụ huynh nên đi cùng, gặp giáo viên phụ trách, xem phòng ở, bếp ăn, giờ giấc quản lý.
Lịch nông nhàn để chọn lúc học
Học vào lúc ít việc nương rẫy mới theo được hết khoá. Mỗi vùng mỗi khác, nhưng nhịp chung của miền núi phía Bắc thường như sau:
| Thời gian | Việc nương rẫy | Có học được không |
|---|---|---|
| Sau Tết đến trước mùa mưa | Làm đất, gieo trồng | Khó, việc nhiều |
| Giữa mùa mưa | Chăm sóc, làm cỏ | Học được lớp ngắn, buổi chiều tối |
| Mùa gặt lúa, thu ngô | Thu hoạch | Không nên, dễ bỏ giữa chừng |
| Sau gặt đến trước Tết | Ít việc, nông nhàn | Thời gian đẹp nhất để học |
| Mùa khách du lịch, mùa quả | Tuỳ nghề | Học trước mùa, không học giữa mùa |
Khi xã hỏi nhu cầu, đề nghị mở lớp vào đúng khoảng nông nhàn của bản mình. Một lớp mở trùng mùa gặt gần như chắc sẽ vắng người. Ở vùng có chợ phiên, cũng nên tránh xếp buổi học trùng ngày chợ, vì đó là ngày cả bản đi mua bán, gặp gỡ. Với vùng du lịch, những tuần sau mùa khách là lúc chủ homestay và người làm thuê rảnh nhất để học thêm nghiệp vụ, sửa lại những gì khách đã phàn nàn.
Dấu hiệu một lớp không đáng tin
Ở vùng xa, người học ít có dịp so sánh, nên dễ bị lôi kéo bởi lời mời qua mạng hoặc người lạ đến bản. Cẩn thận khi gặp những dấu hiệu sau:
- Người mời không nói được lớp do cơ sở nào tổ chức, không có giấy phép đào tạo cho xem.
- Lớp hứa "học xong chắc chắn có việc lương cao ở thành phố" hoặc ở nước ngoài, đòi đặt cọc trước.
- Đòi giữ căn cước, sổ hộ khẩu bản gốc của người học.
- Lớp gọi là miễn phí nhưng bắt mua vật tư, giống, máy móc của chính người mời với giá cao.
- Xã, trưởng bản không biết gì về lớp đó.
- Lớp hứa cấp giấy phép lái xe hay các giấy bắt buộc khác mà không cần thi.
Gặp một trong các dấu hiệu trên, hỏi lại cán bộ xã trước khi đi hoặc đóng tiền. Lớp thật do xã, hội đoàn thể, trường công lập tổ chức luôn để lại tên người phụ trách, địa điểm rõ ràng, và xã biết danh sách học viên.
Ba hoàn cảnh hay gặp và gợi ý
Mỗi người một hoàn cảnh. Ba trường hợp dưới đây là giả định, nhưng rất gần với người thật ở các bản:
- Chị Hằng 30 tuổi, người Tày, con nhỏ, không đi xa được: nên chọn lớp ở xã về chế biến nông sản, thêu dệt, phục vụ homestay; hỏi lớp có cho mang con theo hoặc học buổi chiều. Học xong làm ngay tại nhà.
- Anh Páo 27 tuổi, người H'Mông, đi làm khu công nghiệp xa năm năm, muốn về quê: tận dụng kỹ năng máy móc đã có, học thêm sửa máy nông nghiệp hoặc sửa xe máy ở trường của tỉnh vài tháng, về mở chỗ sửa ở trung tâm xã.
- Em Nga 16 tuổi, vừa xong THCS, nhà ở vùng có du lịch: có thể học khoá ngắn buồng phòng, phục vụ để thử nghề trước khi chọn học dài hạn; phụ huynh nên đi cùng em xem lớp, chỗ ở.
- Điểm chung: cả ba đều bắt đầu bằng việc hỏi cán bộ lao động của xã, không bắt đầu bằng tờ rơi hay lời mời qua mạng.
Nếu hoàn cảnh của bạn khác, hãy viết ra ba điều: được đi xa bao lâu, có bao nhiêu thời gian mỗi tuần, muốn làm ở đâu sau khi học. Ba câu đó lọc được phần lớn lớp không hợp. Mang tờ giấy ghi ba câu ấy khi đến gặp cán bộ xã, cuộc nói chuyện sẽ đi thẳng vào việc thay vì hỏi chung chung học nghề gì.
Câu hỏi thường gặp
Học nghề ngắn hạn ở miền núi phía Bắc thì hỏi lớp ở đâu?
Bắt đầu từ cán bộ lao động của xã, trưởng bản, chi hội phụ nữ, đoàn thanh niên, hội nông dân. Sau đó hỏi trung tâm dịch vụ việc làm và các trường cao đẳng, trung cấp công lập của tỉnh nếu nghề bạn cần phải học ở xưởng.
Lớp nghề mở về bản có cấp giấy không?
Có. Học đủ buổi và đạt bài kiểm tra cuối khoá, bạn được cấp giấy chứng nhận hoặc chứng chỉ của cơ sở đào tạo. Giữ giấy cẩn thận, vì khi xin vào lớp nâng cao, xin hỗ trợ vốn, giống, cán bộ thường hỏi đến.
Không biết đọc tiếng Việt có học nghề được không?
Được. Nhiều lớp ở vùng cao có giáo viên, cán bộ biết tiếng dân tộc hoặc có người phiên dịch, và dạy chủ yếu bằng thực hành. Khi đăng ký, nói rõ bạn cần hỗ trợ ngôn ngữ để lớp sắp xếp.
Muốn có lớp nghề ở bản mình thì làm thế nào?
Rủ thêm vài người cùng muốn học một nghề, cùng đề nghị với trưởng bản và cán bộ xã khi xã tổng hợp nhu cầu. Lớp chỉ mở khi đủ người, nên một nhóm cùng đề nghị dễ được đưa vào kế hoạch hơn một người.
Học nghề ở trường của tỉnh có được hỗ trợ ăn ở không?
Người dân tộc thiểu số, người thuộc hộ nghèo, cận nghèo và một số diện khác thường được hỗ trợ học phí và một phần tiền ăn, đi lại khi học nghề ngắn hạn. Mức cụ thể thay đổi theo thời kỳ, hỏi trường và cán bộ xã trước khi đi.
Nên học nghề vào tháng nào ở vùng núi?
Thường đẹp nhất là sau gặt đến trước Tết, khi việc nương rẫy ít. Nghề du lịch và nghề theo mùa quả nên học trước mùa một đến hai tháng. Tránh học vào mùa gặt vì rất dễ bỏ dở giữa chừng.